اِبْنِ مَرْيَم، ابوعبدالله محمد بن محمد بن احمد، شريف مليتی مديونی تلمسانی (د پس از ١٠١٤ق / ١٦٠٥م)، فقيه مالكی، مورخ و اديب. از تاريخ تولد و مرگش اطلاع درستی در دست نيست. از كتاب البُستان او برمی‌آيد كه او تا سال ١٠١٤ق در قيد حيات بوده است (ص ١٣١٤؛ حفناوی، ١٥٢). وی در تلمسان به دنيا آمد، آنجا زيست و همانجا درگذشت (نويهض، ١٨٤). ابن مريم از شيخ سعيد المقری و عده ای ديگر دانش فراگرفت (مخلوف، ١ / ٢٩٦).

آثـار

اثر برجستۀ وی كتاب البستان فی ذكر الاولياء و العلماء بتلمسان است كه گزيده‌ای از كتاب نيل الابتهاج بابا تنبكتی و بغية الروّاد يحيی بن خلدون و ديگران است. اين كتاب دربارۀ شرح حال عده ای از فقيهان و اوليای محلی، به خصوص كسانی است كه در تلمسان زندگی و يا تحصيل می‌كردند (ابن مريم، ٣١٤، ٣١٥؛ حفناوی، ١ / ١٥١، ١٥٥). اوليای مورد بحث در كتاب، مردمان صاحب كرامتی بودند كه از آموختن و عمل كردن به مطالب و احكام كتابهای دينی وابسته به مذهب مالكی غفلت نمی‌كردند (EI٢). اين كتاب در ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م به كوشش محمد بن ابی شَنَب در الجزاير به چاپ رسيده و در ١٩١٠م وسيلۀ پروونتسالی با عنوان «زندگينامۀ اولياء و علماء تلمسان» به فرانسوی ترجمه و ملخص متن عربی آن توسط دلپش در «مجلۀ آفريقايی»، شم‌ ٢٧ (١٨٨٣م) و شم‌ ٢٨ (١٨٨٤م) درج گرديده است ( GAL, S, II / ٦٨٠).
اثر ديگر او فتح الجليل فی ادوية العليل، شرحی است بر ارجوزۀ ابوزيد عبدالرحمن بن علی سنوسی و نسخه ای از آن در رجب ١٠٩٢ / ژوئيۀ ١٦٨١ به دست احمد بن محمد بن عبدالله بن طريقه كتابت شده، اكنون در كتابخانۀ قرويين نگهداری می‌شود (فاسی، ٢ / ٣٩٨- ٣٩٩). علاوه بر دو اثر مذكور، اين آثار نيز، چنانكه خود در البستان ذكر كرده از اوست: تحفة الابرار و شعار الاخيار فی الوظائف و الاذكار المستحبّة فی الليل و النهار؛ التعليقة السنيّة علی الارجوزة القرطبيّة؛ تعليق علی مختصر الشيخ خليل، شرح رسالۀ خليل بن اسحاق الجندی در فقه مالكی؛ تفسير بعض الفاظ الحكم، كه ناقص است؛ تفسير الحسام؛ حديث نبوی و حكايات الصالحين؛ شرح علی مختصر الصغری؛ شرح المرادية؛ غنية المريد لشرح مسائل ابی الوليد؛ فتح العلام لشرح النصح التام للخاص و العام، كه شرحی است بر كتاب ابراهيم تازی؛ كشف اللبس و التعقيد عن عقيدة اهل التوحيد (صص ٣١٤-٣١٥؛ حاجی خليفه، ٢ / ١٦٢٨).

مآخذ

ابن مريم، محمدبن محمد، البستان فی ذكر الاولياء و العلماء بتلمسان، به كوشش محمد بن ابی شنب، الجزاير، ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م؛
حاجی خليفه، كشف؛
حفناوی، محمد، تعريف الخلف برجال السلف، بيروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
فاسی، محمد عابد، فهرس المخطوطات خزانة القرويين، دارالبيضاء، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
مخلوف، محمدبن محمد، شجرة النور الزكية، بيروت، ١٣٤٩ق؛
نويهض، عادل، معجم اعلام الجزائر، بيروت، ١٩٧١م؛
نيز:

EI٢;
GAL, S.

ابوالحسن دیانت