حارِثِ بْـنِ مُـرّۀ عَبْـدی (مق‌ ٤٢ق / ٦٦٢ م)، صحابی امیرالمؤمنین علی(ع) و یکی از نخستین فاتحان سند.
وی از قبیلۀ بنی عبدالقیس بود و نسبت عبدی او، به همین سبب است (برای این نسبت، نک‌ : سمعانی، ٤ / ١٣٥). در مآخذ موجود، نخستین بار از او در خلافت امام علی(ع) نامی به میان آمده است و اینکه در نبرد صفین، بر جناح چپ پیادگان سپاه امام(ع) فرماندهی داشت (نصر، ٢٠٥؛ خلیفه، ١ / ٢٢١) و یک‌بار نیز در جریان همان نبرد، در سخنانی به امام(ع) ابراز وفاداری کرد (ابن‌اعثم، ٤ / ١٢-١٣). سپس در اواخر سال ٣٨ یا اوایل سال ٣٩ق، از امام اجازه خواست تا داوطلبانه، در رأس سپاهی برای ادامۀ فتوحات، به ناحیۀ سند رود و امام علی(ع) پذیرفت (بلاذری، فتوح ... ، ١ / ٥٣١؛ نیز نک‌ : خلیفه، ١ / ٢١٤؛ قدامه، ٤١٤).
حارث در نواحی مُکران و قندابیل (اکنون واقع در ایالت بلوچستان پاکستان) موفقیتهایی به‌دست آورد (خلیفه، ١ / ٢٢٩؛ بـلاذری، قـدامه، همانجاها؛ برای تفصیل، نک‌ : کوفی، ٧٧)، اما در ٤٢ق، در جنگ سختی که در ناحیۀ کیکانان (در منابع عربی: قیقان، کلات یا قلات کنونی، در همان ایالت، نک‌ : داؤد پوته، ٢٥٦) درگرفت، با شمار بسیاری از همراهان خود، به قتل رسید (خلیفه، ١ / ٢١٤-٢١٥؛ نیز نک‌ : بلاذری، قدامه، همانجاها).
گفتنی است که بنا بر روایتی، اندکی پیش از نبرد نهروان، و پس از قتل عبدالله بن خَبّاب و خانواده‌اش به دست خوارج حروریّه، امام علی(ع)، حارث بن مرۀ عبدی را مأمور کرد تا به نهروان رود و در کار خوارج بنگرد و نتیجه را به آگاهی وی برساند، اما چون حارث به نهروان رسید، خوارج او را به قتل رساندند و همین موضوع، موجب عزم امام(ع) برای نبرد با خوارج شد (نک‌ : بلاذری، انساب ... ، ٣ / ١٤٢-١٤٣؛ طبری، ٥ / ٨٢؛ نیز نک‌ : ابوالعرب، ١٢٢؛ الامامة ... ، ١ / ١٤٧)؛ اما این روایت، با آنچه در باب حارث بن مرۀ عبدی می‌دانیم در تناقض کامل است و به احتمال بسیار در این روایت، تحریفی در باب نام فردِ یاد شده رخ داده است؛ چنان‌که بلاذری نیز تأکید کرده است، امیرالمؤمنین علی(ع) یکی از اصحاب خود به نام «ابن الحارث» را مأمور نهروان کرد (همانجا). دینوری نیز، از این مأمور با نام و نسبت «حارث بن مرّة الفَقعَسی» یاد کرده است که ظنّ خَلط دو شخصیت را تقویت می‌کند (دینوری، ٢٠٧؛ «فقعس» تیره‌ای است از اسد بن خُزیمه، نک‌ : ابن‌اثیر، ٢ / ٤٣٧).

مآخذ

ابن اثیر، علی، اللباب، بیروت، دارصادر؛
ابن‌اعثم کوفی، احمد، الفتوح، حیدرآباد دکن، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
ابوالعرب، محمد، المحن، به کوشش یحیى جبوری، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
الامامة و السیاسة، منسوب به ابن قتیبه، قاهره، ١٣٨٨ق / ١٩٦٩م؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، ١٤١٧ق / ١٩٩٦م؛
همو، فتوح البلدان، به کوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٠م؛
داؤد پوته، عمر، تعلیقات بر چچ نامه (نک‌ : هم‌ ، کوفی)؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، ١٩٥٩م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
طبری، تاریخ؛
قدامة بن جعفر، الخراج، به کوشش محمد حسین زبیدی، بغداد، ١٤٠٠ق؛
کوفی، علی بن حامد، چچ نامه ( فتح نامۀ سند)، به کوشش عمر داؤد پوته، دهلی، ١٣٥٨ق / ١٩٣٩م؛
نصر بن مزاحم، وقعة صفین، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م.

بخش تاریخ