آجودان‌باشی، اللٰهیارخان افشار فرزند حسینقلی خان بیگلربیگی (د ١٣٠٤ق / ١٨٨٧م)، از بزرگان طایفۀ افشارِ ارومیه در عهد ناصرالدین شاه. در نظام ایران منزلتی به دست آورد و از قراولان خاص و سركردۀ فوج سوادكوه شد. وی پس از فوت جهانگیرخان ارمنی، در ١٢٩٥ق / ١٨٧٨م، به مقام آجودان‌باشی كل نایل گردید و تا پایان عمر در این مقام باقی ماند.

حسن‌خان

پسر اللٰهیارخان، در ١٢٨٤ق / ١٨٦٧م، از زادگاه خود آذربایجان به تهران آمد و با منصب یاوری در فوج خَرقَان مشغول انجام وظیفه شد و پس از پایان تحصیل در مدرسۀ اِتاماژوری، از ١٢٩٢ق / ١٨٧٥م تا ١٣٠٤ق / ١٨٨٧م، در كرمانشاه و فارس و گرگان (استراباد) مأمور خدمت بود. در همین سال، پس از درگذشت پدر، منصب «آجودان‌باشی كل نظام ایران» و همچنین فرماندهی «فوج خرقان و ٣٠٠ تن سوار خرقان و افشار، یك فوج قَزّاق و حكومت منطقۀ خَرَقانات ثَلاثَه» را كه همه در اختیار پدر بود، به او واگذاشتند. در ١٣٠٩ق / ١٨٩١م، از سوی ناصرالدین شاه لقب «سیف‌السلطنه» و در ١٣١٥ق / ١٨٩٧م، از سوی مظفرالدین شاه لقب «وزیر نظام» یافت. در ١٣٢٤ق / ١٩٠٦م، همزمان با انقلاب مشروطه، با لقب سردار كل و فرماندهی قشون آذربایجان به كار پرداخت و در ١٣٣٦ق / ١٩١٨م درگذشت.

یار محمدخان

(١٢٩٧-١٣٣٥ق / ١٨٨٠-١٩٣٦م) پسر حسنخان، پس از پایان تحصیلات خود در دارالفنون و مدرسۀ نظام، به خدمت وزارت جنگ درآمد و از ١٣١٩ق / ١٩٠١م تا اوایل مشروطیت دارای لقب آجودان‌باشی كل بود و در همین سال به گرفتن لقب «سیف‌السلطنه» نایل گردید. افزون بر این مناصب كه از آنِ پدر و جدش بود، به مقام «سرداری كل»‌ نیز نایل آمد. یارمحمدخان در ١٣٢٦ق / ١٩٠٨م، با سمت ریاست قوای آذربایجان، عازم تبریز شد و پس از قیام مشروطیت در تبریز، به اروپا رفت و چون مشروطه‌خواهان تهران را فتح كردند، وی در ١٣٢٧ق / ١٩٠٩م، به ایران بازگشت و این بار با سمت فرماندهی قوای خراسان، عازم مشهد شد و در خدمت خود صداقت و كاردانی نشان داد. در ١٣٣٣ق / ١٩١٥م، از سوی مردم بجنورد به نمایندگی مجلس شورای ملی (دورۀ سوم) برگزیده شد. در محرم ١٣٣٤ق / ١٩١٥م، همراه «مهاجرین» به عثمانی رفت و مدتی در استانبول سكونت كرد و پس از بازگشت به ایران از سیاست كناره گرفت و در اطراف قزوین به كشاورزی پرداخت. وی در ٥٦ سالگی در بندر انزلی به سكتۀ قلبی درگذشت.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، روزنامۀ خاطرات، به كوشش ایرج افشار، تهران، امیركبیر، ١٣٤٥ش، صص ٤١٠، ٤٧٦، ٤٧٩؛ همو، المآثر و الآثار، تهران، ١٣٠٦-١٣٠٧ق،‌ضمیمه؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ٤ / ٤٣١-٤٣٢، ٥ / ٦٥-٦٦.

بخش تاریخ