اِبْنِ مَخْلَد، ابوالعلاء صاعد (د ٢٧٦ق / ٨٨٩م)، وزير المعتمد خليفۀ عباسی و كاتب الموفق برادر و وليعهد او كه به همين سبب به ذوالوزارتين ملقب شد. وی از مسيحيان كَسكَر بود (صابی، ١٣٠؛ ذهبی، ١٣ / ٣٢٧؛ صفدی، ١٦ / ٢٣٣) كه به پشتيبانی الموفق به وزارت رسيد. به گفتۀ ابن خلكان (١ / ٢٨١) معتمد به خوش‌گذرانی مشغول بود و از رسيدگی به احوال رعيت غفلت می‌كرد؛ موفق رشتۀ كارها را در دست داشت و چون در ٢٦٧ق مانع از رفتن و پيوستن برادرش معتمد به احمد بن طولون شد، او را به ابن مخلد سپرد و در واقع نزد او بازداشت كرد. ابن مخلد در امور نظامی نيز فعاليت داشت كه ازجمله جنگ با صاحب الزنج (طبری، ٩ / ٦٢٨- ٦٢٩) و عمروليث صفار را می‌توان نام برد. عمرو در اين جنگ شكست خورده به فارس و كرمان عقب‌نشينی كرد. ابن مخلد با پيروزی بازگشت و مورد استقبال سران سپاه قرار گرفت (ابن اثير، ٧ / ٤١٩)، ولی مدتی بعد موفق بر او خشمگين شد و به طمع ثروت زياد او كه آن را در حدود ٢ ميليون دينار و ٥ هزار رأس چهارپا و ٣ هزار بردۀ سياه و سفيد تخمين زده اند، دستور داد تا او و پسران و برادرش عبدون را بازداشت كنند (ذهبی، همانجا). برخی از نويسندگان مغضوب شدن ناگهانی او را ناشی از فعاليتهای مذهبی برادرش عبدون كه مسيحی باقی مانده بود، می‌انگارند (EI٢). به گفتۀ شابشتی چون ابن مخلد از فارس برگشت و با مطالبۀ پول برای تجهيز لشكر از سوی موفق روبه‌رو شد و از انجام دادن اين كار طفره رفت، موفق پسر خود را مأمور دستگيری او و وابستگانش كرد (صص ٢٧١-٢٧٢)، اما چون ديگر مغضوبان با او بدرفتاری نشد (صفدی، ١٦ / ٢٣٥). عبدون نيز پس از مرگ برادر و رهايی از زندان به ديرقُنّی رفت و به عبادت پرداخت (شابشتی، ٢٧٠). رفتار ابن مخلد را پس از مسلمان شدن و به مقامات دولتی رسيدن، ستوده‌اند. او بسيار احسان می‌كرد و شبها به عبادت می‌پرداخت (ذهبی، همانجا؛ صفدی، ١٦ / ٢٣٣).

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن خلكان، وفيات؛
ذهبی، محمدبن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و علی ابوزيد، بيروت، ١٤٠٤ق؛
شابشتی، علی بن محمد، الديارات، به كوشش كوركيس عواد، بغداد، ١٩٦٤م؛
صابی، هلال بن محسن، رسوم دارالخلافة، به كوشش ميخائيل عواد، بغداد، ١٩٦٤م؛
صفدی، خليل ابن ایبک، الوافی بالوفيات، بيروت، ١٩٨٢م؛
طبری، تاريخ؛
نيز:

EI٢.

عبدالامیر سلیم