اِبْراهیمْ اَدْهَمْ پاشا (١٢٣٣-١٣١٠ ق / ١٨١٨-١٨٩٣ م)، رجل سیاسی و صدراعظم عثمانی در روزگار سلطان عبدالحمید دوم (حک‌ ‌١٨٧٢- ١٩٠٩ م) در جزیرۀ ساقز (یونانی: خیوس، کیوس) از جزایر دریای اژه، در خانواده‌ای روستایی دیده به جهان گشود. در جریان قیام مردم جزیره بر ضدّ سلطۀ عثمانی، پدر و مادر خویش را از دست داد و خود در حالی که کودکی بیش نبود، به اسارت درآمد. ابتدا به ازمیر و آنگاه به استانبول آورده شد. حاج احمد افندی یکی از افراد خسرو پاشا قپودان دریا (دریادار) او را به‌عنوان غلام برای پاشا خرید (کوتای، X / ٦٢١٧؛ کارال، VIII / ٢٧٨). خسروپاشا که فرزندی نداشت، چند کودک بی‌سرپرست را به فرزندی پذیرفته بود که غیر از ادهم پاشا، کسانی چون اسماعیل پاشا حکیم‌باشی و جاوید پاشا از آن جمله‌اند (کوتای، همانجا). ابراهیم تحصیلات مقدّماتی را نزد معلّمان و استادانی که به خانۀ خسروپاشا رفت و آمد داشتند، فرا گرفت. پس از آن برای ادامۀ تحصیل به کشور فرانسه اعزام شد (کارال، همانجا) و در انستیتوی باربه که لویی پاستور نیز یکی از دانش‌آموزان آنجا بود به تحصیل پرداخت (TA؛ کوتای، همانجا). سپس وارد مدرسۀ مهندسی معدن شد و در ١٨٣٩ م فارغ‌التحصیل گردید و پس از مدتی کارآموزی در معادن بلژیک و سویس، در همان سال به استانبول بازگشت و با درجۀ سرهنگی (میرِآلای) به عضویت دارالشّورای عسکری منصوب و به این ترتیب وارد خدمات دولتی شد. تا ١٨٤٩ م که با درجۀ سرتیپی (میرِلوا) وارد خدمت دربار عثمانی گردید، سر مهندسی معادن مس آناتولی را بر عهده داشت و چندی نیز در ستاد لشکر خدمت کرد و به سلطان عبدالمجید و عبدالحمید زبان فرانسه آموخت (TA؛ کارال، همانجا؛ عثمانلی پادشاهلاری آنسیکلوپدیسی، III / ٢١٠٤). آنگاه به عضویت «مجلس تنظیمات» برگزیده شد. در میان سالهای ١٨٥٦-١٨٧٦ م در مقامهای وزارت خارجه، وزارت تجارت، وزارت معارف، فواید عامه، وزارت دیوان احکام عدلیه (دادگستری) (کارال، همانجا؛ اوزتونا، X / ٣٨١-٣٨٢)، استانداری ایالات ترحاله و یانیا (TA) و همچنین عضویت در شورای دولتی خدمت کرد. پس از آن به سفارت عثمانی در برلین تعیین شد. در ١٨٧٧ م، نمایندگی دولت عثمانی در کنفرانس استانبول را که برای حلّ مسألۀ بالکان و با فشار دولت روسیّه برگزار شده بود، به عهده گرفت و مقاومت سرسختانۀ او در برابر درخواستهای نمایندگان دولتهای روسیه، انگلیس، اتریش، آلمان، فرانسه و ایتالیا (کارال، VIII / ٢٨) موجب جلب اعتماد سلطان عبدالحمید گردید و به ریاست شورای دولتی منصوب شد (EI٢). ابراهیم ادهم به دنبال عزل و تبعید مدحت پاشا، در ٢١ محرم ١٢٩٤ ق / ٥ فوریۀ ١٨٧٧ م به فرمان سلطان عبدالحمید و با ٥٠٠ سکۀ طلا حقوق ماهانه به صدارت برگزیده شد و تا ٧ محرم ١٢٩٥ ق / ١١ ژانویه ١٨٧٨ م که از سمت خود معزول گردید، این مقام را بر عهده داشت (کارال، VIII / ٣٠٢؛ کوتای، X / ٦٢٢٠؛ اوزتونا، VIII / ٤٢٣؛ کاینار، ٣٥١). مجلس شورای عمومی عثمانی در زمان صدارت او در ٥ ربیع‌الاول ١٢٩٤ ق / ٢٠ مارس ١٨٧٧ م گشایش یافت (کارال، VIII / ٢٣٢). به دنبال ردّ مقاوله‌نامۀ لندن از جانب دولت عثمانی، دولت روسیه در ٥ ربیع‌الآخر ١٢٩٤ ق / ١٩ آوریل ١٨٧٧ م طیّ اعلامیّه‌ای آغاز جنگ با عثمانی را به آگاهی دولتهای اروپایی رساند (همو، ٤٠). دولت روس در مدتی کوتاه بخش وسیعی از اراضی شمال شرقی آناتولی و اطراف دانوب را اشغال و موجبات شکست دولت عثمانی را فراهم کرد. با تشدید بحران، مجلس عثمانی که ادهم پاشا مسبّب این شکست می‌دانست، عزل او را از پادشاه خواستار شد و عبدالحمید نیز به منظور جلوگیری از پیشروی روسیه و فراهم کردن شرایط صلح، او را معزول، و حمدی پاشا را به جای ری منصوب کرد (کوتای، XIII / ٧٧٥٩). پس از مدتی کناره‌گیری از سیاست، در ٩ ربیع‌الاول ١٢٩٦ ق / ٣ مارس ١٨٧٩ م به سفارت عثمانی در اتریش تعیین شد (TA) و مدتی نیز وزارت داخله (کشور) کابینۀ سعید پاشا را بر عهده گرفت (اوزتونا، XIII / ٣٨٦). سرانجام در ٢ رمضان ١٣١٠ ق / ٢٠ مارس ١٨٩٣ م در استانبول درگذشت و در جوار مسجد مهر ماه سلطان واقع در اسکدار به خاک سپرده شد (EI٢). گرچه در مقایسه با سایر صدراعظمهای عثمانی، ادهم پاشا از نظر سیاسی موفقیت چندانی نداشت و دوران صدارت کوتاه مدت او یکی از پرآشوب‌ترین ادوار تاریخ عثمانی بود، اما وی را فردی ترقی‌خواه، وطن‌پرست و آشنا به اصول دیپلماسی توصیف کرده‌اند. او در زمینۀ علمی نیز فعالیت داشت که تدریس علوم طبیعی در دارالفنون، عضویّت در انجمن دانش، نشر مقالات متعدد در زمینۀ علوم طبیعی در مجلۀ فنون، از آن جمله‌اند تأسیس «مطبعۀ عامره» در نزدیکی توپ قاپی نیز ازوست (TA).

مآخذ

Cevdet Paşa, Tezakir, ed., Cavid Baysun, Ankara, ١٩٨٦;
EI٢;
Karal, Enver Ziya, Osmanli Tarihi, Ankara, ١٩٨٣;
Kaynar, Resat, Mustafa Resid Paşa ve Tenzimat, Ankara, ١٩٨٥;
Kutay, Cemal, Türkiye Istiklal ve Hürriyet Mücadeleleri Tarihi, Istanbul, ١٩٨١;
Osmanli Padişahlari Ansiklopedisi;
Oztuna, yilmaz, Büyük Türkiye Tarihi, Istanbul, ١٩٨٣;
TA.

علی‌اکبر دیانت