آیاسْ پاشا، (ح ٨٨٦-٩٤٦ ق / ١٤٨١- ١٥٣٩ م)، صدراعظم دولت عثمانی در زمان سلطان سلیمان قانونی. وی از مردم آلبانی بود كه در ناحیۀ سمیرا یا هیمارا در نزدیكی والونا (آولونیه) متولّد گردید. به گزارش پیرو براگادینو، كه بالیوز (یا نمایندۀ) ونیز در استانبول بود، آیاس پاشا در ١٥٢٦ م (٩٣٢ ق) ٤٤ ساله می‌نمود و بنابراین تولد او به تقریب در ١٤٨٢ م (٨٨٧ ق) تواند بود. بر سنگ قبر او در استانبول نام او را «ایاس بن محمد» نوشته اند. آیاس پاشا در زمان سلطنت بایزید دوم (٨٨٦- ٩١٨ ق / ١٤٨١-١٥١٢ م) به‌عنوان «دِوشیرمه» (خردسالانی كه برای خدمت در سپاه ینی‌چری جلب می‌شدند)، به سرای سلطانی درآمد و پس از آنكه در اندرون تربیت یافت، به رتبۀ «آغایی» ینی‌چریان رسید. از سلیم نامۀ شكری بر‌می‌آید كه «آیاس آغا» به‌عنوان آغا ینی‌چریان در جنگ چالدران در سپاه سلطان سلیم شركت جسته بود و به گفتۀ اولیا چلبی، آیاس آغای ینی‌چریان در جنگ صدراعظم سنان پاشا با علاءالدّولۀ ذوالقدر (جنگ گوكسون) كه به شكست علاءالدوله منتهی گردید، حضور داشت (İA، ج II) آیاس آغا در حملۀ سلطان سلیم به مصر (٩٢٢ ق / ١٥١٦ م) نیز شركت داشت. فرمانده كل در این حمله وزیر سنان پاشا بود و به آیاس آغا امر شده بود كه همراه ینی‌چریان حركت كند. آیاس پاشا كلیدهای شهر لاذقیه را تسلیم سلطان سلیم كرد. وی در شكست قطعی و اسارت طومان بای آخرین سلطان از ممالیك مصر سهم عمده‌ای داشت.
پس از جلوس سلطان سلیمان قانونی بر تخت سلطنت عثمانی (شوال ٩٢٦ ق / سپتامبر ١٥٢٠ م)آیاس پاشا ظاهراً بیگلربیگ آناتولی شد. چون در ٩٢٧ ق / ١٥٢١ م قیامِ جان‌بِردی غَزالی نایب شام با خشونت تمام در هم شكسته شد، آیاس پاشا به جای او «نایب شام» گردید (ابن ایاس، ٥ / ٣٩١)، امّا در محرم ٩٢٨ ق / دسامبر ١٥٢١ م «امیر فرهات عثمانی» (فرهاد) نایب طرابلس به نیابت شام نیز منصوب شد و آیاس روانۀ استانبول گردید. وی به‌عنوان بیگلربیگ روملی در محاصره رودس شركت داشت، اما به گفتۀ فریدون بیك (١ / ٥٣٣) در ٥ ذیقعدۀ ٩٢٨ ق / ٢٦ سپتامبر ١٥٢٢ م در اثر محاكمه «مغضوب و محبوس» گردید و باز در ششم همان ماه محاكمه تجدید شد و او آزادی را باز یافت و بیگلربیگی او دوباره مقرر گشت. آیاس پاشا پس از آن به مقام وزیر سوم و بعد به مقام وزیر دوم رسید و گویا با این سمت در جنگهای مجارستان (جنگ معروف مُهاج در ٩٣٢ ق / ١٥٢٦ م) و محاصرۀ مشهور شهر وین در ٩٣٥ ق / ١٥٢٩ م و جنگ گونس در اتریش (٩٣٩ ق / ١٥٣٢ م) و سفر بغداد شركت داشت. پس از آنكه ابراهیم پاشا صدراعظم در رمضان ٩٤٢ / فوریۀ ١٥٣٦ م به امر سلطان سلیمان قانونی اعدام شد، آیاس پاشا به جای او به مقام صدارت عظمی‌ نایل گردید و تا هنگام وفات این سمت را حفظ كرد. حوادث مهم دوران صدارت عظمای او جنگ با ونیز (٩٤٤-٩٤٧ ق / ١٥٣٧-١٥٤٠ م)، حملۀ اتریشیها به اِسِك (٩٤٤ ق / ٥٣٧ م) جنگ مولداوی (٩٤٥ ق / ١٥٣٨ م) و سفر دریایی سلیمان پاشا فرمانروای مصر به «دیو» واقع در هند (برای جنگ با پرتقالیها) بود. آیاس پاشا در حمله به جزیرۀ كرفو كه متعلق به ونیزیان بود، شركت داشت، ولی نیروهای عثمانی به علت دفاع سخت ونیزیان، از تصرف آن باز‌ماندند.
آیاس پاشا را مردی عامی‌ و عاری از موهبت عالی سیاسی دانسته‌اند. غزّی رفتار او را هنگام فرمانروایی بر دمشق ستوده و گفته است كه با دانشمندان و نیكان دوستی و رفت و آمد داشت (٢ / ١٢٥). عثمان زاده (ص ٢٦) او را از «عیبِ و حرص و آز بری و از ارتكاب مظالم عاری» می‌داند و از میل مفرط او به زنان و معاشرت زیاد با ایشان سخن می‌گوید (این عیب را مورخان دیگر نیز برای او گرفته‌اند (وی به هنگام مرگ بیش از ٢٠ فرزند دختر و پسر داشت (قاموس الاعلام).

مآخذ

ابن ایاس، محمدبن محمد، بدائع الزهور فی وقائع الدهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٩٨٤ م؛
زامباور، معجم الانساب، ترجمۀ زكی محمدحسن، بیروت، ١٤٠٠ ق، صص ٢٤٠-٢٤١؛
شاه طهماسب صفوی، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٠ ش، صص ١٤٢، ٢٠٦، ٢٤٥؛
عثمان زاده، تایب احمد، حدیقة الوزراء، استانبول، ١٩٦٩ م، ص ٢٧؛
غزی، نجم‌الدین، الكواكب السائرة، بیروت، ١٩٤٩ م، ٢ / ٣، ٥، ٩٦، ١٢٦، ١٤١، ١٥٠؛
فریدون بیك، منشآت السلاطین، استانبول، ١٢٧٤ ق، ١ / ٥٣٤، ٥٣٥، ٥٤٧، ٥٧٧، ٥٩٣؛
قاموس الاعلام؛
قمی، احمدبن شرف‌الدین، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ ش، ١ / ٤٠٣؛
كردعلی، محمد، خطط الشام، بیروت، ١٣٨٩ ق، ١ / ٢٠٥؛
نیز: EI٢, İA.

عباس زریاب