باسیان، شهری کهن در خوزستان، نزدیک‌ خلیج‌فارس که امروزه اثری از آن بر جای مانده است. جغرافی‌نگران اسلامی از این محل با عنوانهای بلد، مدینه، شهرک و قریه یاد کرده‌اند (مسعودی، ٢/ ٢٨؛ مقدسی، ٤٠٦؛ ابن حوقل، ٢/ ٢٥٨؛ حدودالعالم، ١٣٧؛ یاقوت، ١/ ٤٦٧).
اصطخری در نقشۀ خوزستان باسیان را در جوار شهرهای دورق و حصن‌مهدی ترسیم کرده است (الاقالیم، ٥٤، ٥٥؛ نیز ﻧﻜ : ابن‌حوقل، ٢/ ٢٤٩). به نوشتۀ همو باسیان شهر متوسط و آبادی بوده که رودی آن را به دو نیمه تقسیم می‌کرده است. از باسیان تا حصن‌مهدی دو منزل راه بوده که رفت‌وآمد مردم به آن از طریق آب انجام می‌شده است. از دورق به باسیان نیز راه آبی وجود داشته که از راه خشکی آسان‌تر و بهتر بوده است (مسالک...، ٦٥). اصطخری در ذکر مسافات، خان مردویه را میان دورق و باسیان یاد می‌کند (همانجا). ابن حوقل (٢/ ٢٥٨). یاقوت (١/ ٤٦٧-٤٦٨) و ابوالفدا (ص ٣١٢) نیز وصف کوتاهی از باسیان دارند. همچنین اودلف به شاخه‌ای بزرگ از رو وادی الاعظم (آب شوشتر)، اشاره می‌کند که پس از عبور از میانۀ شهر شوشتر از طریق باسیان به دریا می‌ریزد (ص ٩٢-٩٣؛ نیز ﻧﻜ : حمدالله، ٢١٥؛ اقتداری، دیار...، ١/ ٦٦٣). به نظر می‌رسد این همان رودی باشد که مؤلف حدودالعالم آن را شاخۀ رود شوشتر دانسته که باسیان، خان مردونه (خان مردویه) و دورق را تا به حد رام اورمزد (رام هرمز) آبیاری می‌کرده است (ص ٤٦).
در سدۀ ٤ق/ ١٠م بیشتر آبهای باتلاقی جنوب خوزستان توسط نهرهایی به طرف دورق جریان یافته، در باسیان به خلیج‌فارس می‌پیوست (لسترنج، ٢٤٢). جزیرۀ دورقستان در نزدیکی باسیان قرار داشت و لنگرگاه کشتیهای بود که از هند عازمِ ایران بودند (یاقوت، ٢/ ٦٢٠؛ قزوینی، ١٩٥).
در ٢٦٧ق/ ٨٨١م بهبود ین عبدالوهاب بر شهرهای فَنْدم (ابن‌اثیر، ٧/ ٣٤٨: فیدم) و باسیان و توابع آنها که بین اهواز و فارس قرار داشت، حکومت می‌کرد (طبری، ٩/ ٥٧٦). جنگ بین عضدالدولۀ دیلمی (د ٣٧٢ق/ ٩٨٢م) با بختیار در ١١ ذیقعدۀ ٣٦٦/ اول ژوئیۀ ٩٧٧ در محل باسیان واقع شد. در این نبرد بختیار مجروح و منهزم گشت و به همراه برادر و وزیرش ــ ابن‌بقیة ــ به «مطارا» فرار کرد. لشکر او نیز پریشان و پراکنده گردید (ابوعلی مسکویه، ٢/ ٣٦٨-٣٦٩).
چنین می‌نماید که در زمان حاضر بزیه یا بوزیه یا بوزی (با ٢٢٦ª٢ نفر جمعیت در شهرستان شادگان) به جای شهر کهن باسیان ایجاد شده است (امام شوشتری، ٢٦٣-٢٤٦؛ اقتداری، خوزستان...، ٦٧٤-٦٧٥؛ فرهنگ...، ٦/ ٦١؛ سرشماری...،٢؛ قس: مینورسکی، ٥٠-٥١).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٩م؛
ابودلف، مسعر، الرسالة الثانیة، به کوشش پ. بولگاکف و دیگران، قاهره، ١٩٧٠م؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، قاهره، ١٣٣٣ق/ ١٩١٥م؛
ابوالفدا، تقویم‌البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
اصطخری، ابراهیم، الاقالیم، چ تصویری، به کوشش مولر، گواتا، ١٨٣٩؛
همو، مسالک ‌الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٢٧م؛
اقتداری، احمد، خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، تهران، ١٣٥٩ش؛
همو، دیارشهریاران، تهران، ١٣٥٣ش؛
امام شوشتری، محمدعلی، تاریخ جغرافیایی خوزستان، تهران، ١٣٣١ش؛
حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای کشور، شهرستان شادگان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
طبری، تاریخ؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ششم، دایرة جغرافیایی ستادارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛
قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
مسعودی، علی، مروج‌الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٦٦م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
مینورسکی، و.، حواشی و تعلیقات بر حدودالعالم، ترجمۀ میرحسین شاه، کابل، ١٣٤٢ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Le stange, G., the lands of the eastern coliphate, london, ١٩٦٦.
کریم شریعت