اِرْسالیه‌، اصطلاحی مالی‌ در عصر دولت‌ عثمانی‌ و آن‌ به‌ مالیات‌ مقطوعی‌ اطلاق‌ می‌شده‌ كه‌ فرمانداران‌ ایالات‌، سالانه‌ به‌ خزانۀ دولت‌ مركزی‌ می‌فرستادند (شاو، ٢٨٣؛ پاكالین‌، II/ ٨١)، اما اكنون‌ به‌ رسید ارسال‌ وجه‌ و یا دریافت‌ آن‌ از سوی‌ تحصیلدار گفته‌ می‌شود (همانجا). نخستین‌ آگاهی‌ ما از كاربرد این‌ اصطلاح‌ به سلطنت‌ سلطان‌ سلیمان‌ قانونی‌ باز می‌گردد. وزیر او، ابراهیم‌ پاشا، در ٩٣١ق‌/ ١٥٢٥م‌ برای‌ اداره‌ و تنظیم‌ امور مالی‌ قانونی‌ وضع‌ كرد كه‌ به‌ موجب‌ آن‌ مقرر شد، اموال و وجوه‌ مازاد بر مصارف‌ ایالات كه‌ پیش‌تر به‌صورت‌ هدایایی‌ برای‌ سلاطین‌ عثمانی‌ ارسال‌ می‌شد، از این‌ پس‌ به‌ خزانۀ دولت‌ یا «خزینۀ عامره‌» فرستاده‌ شود كه این قبیل‌ اموال «ارسالیه‌» نام‌ گرفت‌ (بكر، ١٠٢-١٠٣؛ سیدمحمود، ١١٥؛ شاو، همانجا).
در پی‌ اجرای‌ این‌ قانون‌ مقرر شد بیگلربیگی‌ مصر و سایر حكام‌، پس‌ از وضع‌ مقرری‌ سالانه‌، اموال‌ مازاد بر مصارف‌ حوزۀ فرمانروایی‌ خود را به‌ «خزینۀ ارسالیه‌» در استانبول‌ بفرستند (سیدمحمود، ٥٣). چنین‌ پیداست‌ كه‌ فرستادن‌ «ارسالیه‌» از سومین‌ سال‌ انتصاب‌ سلیمان‌ پاشا به‌سمت‌ بیگلربیگی‌ مصر،یعنی‌ از ربیع‌الاول ‌٩٣٣/ دسامبر١٥٢٦متداول‌ شد (همو، ١١٥). او به‌ دنبال‌ اصلاحاتی‌ در امور مالی‌ مصر به‌ جای‌ دفاتر مالی‌ پیشین‌، دفاتر تازه‌ای‌ ترتیب‌ داد كه‌ ارسالیه‌ نخستین‌ بار بر آن‌ اساس‌ به‌ استانبول‌ فرستاده‌ شد (همو،٩١-٩٢).
میزان‌ ارسالیه‌ كه‌ با تشریفات‌ ویژه‌ای‌ فرستاده‌ می‌شد (نك‌ : بكر، همانجا)، طی‌ سالها یكنواخت‌ نبود و غالباً فزونی‌ می‌یافت‌. از میان‌ ایالات‌ عثمانی‌، فرمانداران‌ مصر، بیشترین‌ ارسالیه‌ را می‌فرستادند (EI٢, IV/ ٧٩) كه‌ به‌ حدود ٤٠٠ هزار آلتون‌ یعنی‌ ١٦ میلیون‌ پارا می‌رسید (شاو، همانجا) و ارسال‌ این‌ مبلغ‌ در زمان‌ حكمرانی‌ خادم‌ سلیمان‌ پاشا (٩٣١-٩٤١ق‌) نیز تا مدتی ادامه‌ یافت‌. بین‌ سالهای‌ ٩٣٨-٩٤١ق‌ سالانه‌ به‌ ٥٠٠ هزار آلتون‌ (٢٠ میلیون‌ پارا) رسید. خسرو پاشا (حك‌ ٩٤١-٩٤٣ق‌) آن‌ را به‌ ٧٠٠ هزار آلتون‌ (٢٨ میلیون‌ پارا) افزایش‌ داد، حتى‌ در ٩٤٢ق‌ یك میلیون‌ آلتون‌ ارسالیه‌ به‌ استانبول فرستاد كه‌ سلطان‌ سلیمان‌ بدان‌ سبب‌ كه‌ ستم‌ بر رعایا وارد می‌شد، آن‌ را پس‌ فرستاد (شاو، ٢٨٤). اما در اواخر سدۀ ١٠ق‌/ ١٦م‌ دولت‌ عثمانی‌ به‌ علت‌ تنگنای‌ مالی‌، ناگزیر فرمان‌ داد به‌ میزان‌ ارسالیه‌ افزوده‌ شود (سیدمحمود، ١٢٠). از سوی‌ دیگر حكام‌ مصر نیز برای‌ جلب‌ عنایت‌ سلطان‌، مبلغ‌ ارسالی‌ را حتى‌ از حد مقرر نیز بالاتر می‌بردند (بكر، ١٠٣). ارسالیۀ مصر در سالهای‌ مختلف‌ از این‌ قرار بود: در ٩٧٥ق‌، ٢٤ میلیون‌ پارا و همین‌ مبلغ‌ در ٩٩٥ق‌؛ در ١٠٠٥ق‌، ٢٠ میلیون‌ پارا؛ در ١٠١٠ق‌، ٢٤ میلیون‌ پارا، و در اوایل‌ سدۀ ١١ق‌/ ١٧م‌ به‌ ٢٤- ٢٨ میلیون‌ و حتى‌ به‌ ٣٠ میلیون‌ پارا نیز رسید. ولی‌ بعداً به‌ سبب‌ كمبود درآمد و افزایش‌ هزینه‌ها مقدار آن‌ روی‌ به‌ كاستی‌ نهاد (شاو، ٢٨٥-٢٨٤؛ بكر، ١٠٥-١٠٦).
گرچه‌ بیشتر قوانین‌ مالی‌ برای‌ بیگلربیگیهای‌ روم‌ ایلی‌ و آناتولی‌ وضع‌ شده‌ بود، ولی‌ شامل‌ سایر ایالات‌ نیز می‌شد (گیب‌، ١٤٧ /(١)I). چنانكه‌ اغلب‌ استانهای‌ بالكان‌ و نیز ایالات‌ مصر، سوریه‌ (دمشق‌)، عراق‌ (بغداد) كه‌ به‌ دست‌ گماشتگان‌ باب‌ عالی‌ اداره‌ می‌شدند، همه‌ ساله‌ مبلغی‌ را به‌ عنوان‌ ارسالیه‌ برای‌ سلطان‌ می‌فرستادند و از این‌ میان‌ كشورهای‌ عربی‌ آن‌ را مرتب‌تر ارسال‌ می‌كردند (ووسینیچ‌، ٢٧).
برخی‌ ولایات‌، ارسالیه‌های‌ معین‌ و ثابتی‌ داشتند، چنانكه‌ ارسالیۀ یمن‌ در اوایل‌ سدۀ ١١ق‌/ ١٧م‌، ١٠٠ هزار فلوری‌ بوده‌ است‌ (اوزون‌ چارشیلی‌، ٢٠٢).
بخشی از «خزینۀ ارسالیه‌» به‌ دولت و قسمتی‌ نیز برای‌ مصارف‌ شخصی‌ به‌ پادشاه‌ تعلق‌ می‌گرفت‌ (پاكالین‌، II/ ٨١-٨٢). مصارف‌ شخصی‌ سلطان‌ از ارسالیۀ مصر تا ٩٩٥ق‌/ ١٥٨٧م‌ سالانه‌ ٥٠٠ هزار فلوری بود كه‌ در این‌ سال‌ با تلاش‌ ادریس‌ پاشا به‌ ٦٠٠ هزار آلتون‌ (٢٤ میلیون‌ پارا) افزایش‌ یافت‌ (اوزون‌ چارشیلی‌، ٣٦٤).
ترخونچی احمد، صدراعظم‌ عثمانی‌، در شوال‌ ١٠٦٤/ اوت‌ ١٦٥٤ قانون‌ مالیاتی جدیدی‌ وضع‌ كرد كه‌ براساس‌ آن‌ مقرر شد، افزون‌ بر آنكه‌ والیان‌ ایالات‌ مازاد در آمد خود را باید همانند مصر با نام‌ «ارسالیه‌» به‌ استانبول‌ بفرستند، كسانی‌ هم‌ كه‌ از محل‌ «خاص‌» (مبلغی‌ كه‌ شخص‌ در برابر انجام‌ وظیفه‌، ماهانه‌ دریافت‌ می‌داشت‌)، «زعامت‌» (پاداش‌ سالیانه‌) و «باشماقلیق‌» (مقرری‌ خانوادۀ سلطان‌ عثمانی‌) درآمد داشتند، پس‌ از برداشت‌ به‌ میزان‌ نیازهای خود، باقی‌ را به‌ حكومت‌ مركزی‌ ارسال‌ كنند. حتی‌ صدراعظم‌ خود از محل‌ خاص‌ ٢٠ هزار قروش‌ پرداخت‌ كرد كه‌ از این راه‌ ٧٠٠ هزار قروش‌ بردرآمد دولت‌ افزوده‌ شد (نعیما، ٥/ ٢٥٢؛ كارامرسل‌، ٣٧-٣٦؛ هامرپورگشتال‌، ٣/ ٢٢٢٤-٢٢٢٥). كاروان مخصوص‌ حمل‌ «ارسالیه‌» بیشتر از راههای‌ زمینی‌ به‌ استانبول فرستاد می‌شد و برای‌ حفظ اموال‌ از دستبرد راهزنان‌ تدابیر لازم‌ اتخاذ شده‌ بود و از چاوشان‌ مجرب‌ و معتمد فردی‌ را برای‌ مقابله‌ با راهزنان‌ انتخاب می‌كردند (سیدمحمود، ١٢٢، نیز نك‌ : ١٩٩, ٢٠٨).
صاحبان‌ مشاغل‌ به‌ تناسب‌ مقامشان‌ ملزم‌ به‌ ارسال‌ «ارسالیه‌» بودند (نعیما، همانجا). از مهم‌ترین‌ علل‌ و عوامل‌ عزل‌ بیگلربیگیها و حكام‌، بجز بی‌كفایتی‌ درامور سیاسی‌ و اداری‌، كوتاهی‌ در ارسال‌ «ارسالیه‌» بود (سیدمحمود، ١٢٤).

مآخذ

بكر، عبدالوهاب‌، الدولة العثمانیة و مصر، قاهره‌، ١٩٨٢م‌؛
نعیما، مصطفی‌، تاریخ‌، استانبول‌، ١٢٨٣-١٢٨١ق‌؛
ووسینیچ‌، وین‌، تاریخ‌ امپراتوری‌ عثمانی‌، ترجمۀ سهیل‌ آذری‌، تهران‌، ١٣٤٦ش‌؛
هامر پورگشتال‌، یوزف‌، تاریخ‌ امپراطوری‌ عثمانی‌، ترجمۀ میرزا زكی‌ علی‌آبادی‌، به‌كوشش‌ جمشید كیان‌فر، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
نیز:

EI٢;
Gibb, H & H. Bowen, Islamic Society and the West, Oxford, ١٩٦٧;
Karamursal, Z., Osmanl o malî tarihi hakkında tetkikler, Ankara , ١٩٨٩ ;
Pakalin , M . Z., Osmanlıtarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٨٣;
Seyyid Mahmud, Seyyid Muhammed, XVI . Asırda Mısır eyâleti, Istanbul, ١٩٩٠;
Shaw, S.J., The Financial and Administrative Organization and Developemenṭ of Ottoman Egypt, ١٥١٧-١٧٩٨, New Jersey, ١٩٦٢;
Uzunçarsılı, I.H., Osmanlı devletinin merkez ve bahriye teskilâtı, Ankara, ١٩٨٤.
ابوالحسن‌ دیانت‌