بُراق، نام مركوب پیامبر(ص) در سفر معراج «بَرق»، به معنای درخشش و آذرخش است. در غالب آثار لغوی به اطلاق این نام بر مركوب پیامبر(ص) در معراج به سبب سرعت شگفت‌انگیز یا درخشندگی بسیار آن اشاره شده است (مثلاً ﻧﻜ : جوهری، ٣/ ١٤٤٨؛ ابن‌منظور، ذیل بَرَقَ؛ ابن‌اثیر، ١/ ١٢٠).
در كهن‌ترین روایات موجود از واقعۀ معراج، از مركوب پیامبر(ص) در این سفر یاد شده است؛ گر چه در جزئیات موضوع اختلاف بسیار است. مدلول بیشتر روایات، آن را جانوری سپیدرنگ با جُثّه‌ای میان استر و درازگوش نشان می‌دهد كه نزدیك رانهایش دو بال داشته، و اندازۀ دورترین جایی كه می‌دیده، گام برمی‌داشته است (ﻧﻜ : احمد بن حنبل، ٣/ ١٤٨، ٥/ ٣٩٤؛ بخاری، ٤/ ١٣٣، ٥/ ٦٧؛ ابن‌هشام، ٢/ ٣٨؛ ابن‌سعد، ١/ ٢١٤).در برخی روایتهای دیگر، جزئیات بیشتری از اوصاف براق و به ویژه آرایش خاص زین و برگ او آمده است (مثلاً ﻧﻜ : یعقوی، ٢/ ٢٦؛ كلینی، ٨/ ٣٧٦؛ ابوالفتوح رازی، ١٢/ ١٢٨، ١٣٠؛ طبرسی، ١١١-١١٢). در پاره‌ای روایات دیگر، تنها به نام براق به عنوان مركوب پیامبر(ص) در معراج بدون هرگونه توصیف اشاره شده است (ﻧﻜ : بلاذری، ١/ ٢٥٥؛ طبری، ٨/ ٤؛ قس: ابن‌اسحاق، ٢٩٧، كه تنها از «فرس ابلق» نام برده است) و همچنین گفته‌اند كه براق مركوب پیامبران بوده (ابن‌هشام، ابن‌منظور، ‌همانجاها؛ نیز ﻧﻜ : ازهری، ٩/ ١٣٣)، و به‌ویژه ابراهیم خلیل (ع) با آن به زیارت بیت‌الحرام رفته است (طبری، ٨/ ٥؛ دمیری، ١/ ١٠٧)، اما در غالب روایات از قول جبرائیل ـ كه براق را در آغاز سفر نزد رسول خدا(ص) آورد ـ آمده است كه پیامبر(ص) نزد خداوند از همۀ كسانی كه پیش‌تر بر براق سوار شده‌اند، برتر و محبوب‌تر است (ﻧﻜ : ابن‌هشام، ابن‌سعد، همانجاها؛ نیز ﻧﻜ : عیاشی، ‌٢/ ٢٧٧؛ قمی، ٢/ ٣).
بنابر غالب روایات، پیامبر(ص) در معراج، به بیت‌المقدس سفر كرد (ابن‌هشام، ٢/ ٣٩) و برای دیدار با پیامبران بزرگ پیشین فرود آمد و افسار براق را همانجایی بست كه پیامبران پیش از او بسته بودند (ابن‌سعد، همانجا؛ مقریزی، ٨/ ٢١٤). به همین سبب، مسلمانان دیوار غربی حرم شریف در بیت‌المقدس را «دیوار براق» نامیده‌اند و زمینهای اطراف آن همگی وقف هستند (جرّار، ٣٦-٣٧؛ دروزه، ٣/ ٥٥-٥٦؛ زعیتر، ٨١ ﺑﺒ )این دیوار از حدود قرن ١٠ق/ ١٦م برای یهودیان كه می‌پنداشتند بخشی از «هیكل سلیمان» است و به آن نامِ «دیوار نُدبه» داده‌اند، جنبۀ تقدس یافت (مسیری، ٤/ ١٧٠؛ موسوعة...، ١/ ٨٧٩-٨٨٠) و به ویژه از قرن ١٣ق/ ١٩م كوشیدند به هر طریق بر این دیوار و اطراف آن تسلط یابند.آنها برای این كار و برگذاری مراسم مذهبی خود به زور متوسل شدند و همین موجب درگیریهایی میان ایشنا و مسلمانان شد (مسیری، همانجا). حوادث سپتامبر ١٩٢٢م/ شهریور١٣٠١ش كه در آن شماری از دو طرف به قتل رسیده و در منابع از آن به «انقلاب براق» یاد شده است، اوج این درگیریها بود (دروزه، ٣/ ٥٥ ﺑﺒ ؛ باغ، ١٠(٢)/ ٢٦٢ ﺑﺒ ؛ نیز ﻧﻜ : عسلی، ١٢، ﺟﻤ ).سرانجام كار داوری به دولت انگلیس كه بر فلسطین قیومت داشت، واگذار شد.تا اینكه در باب مالكیت دیوار رأی به نفع مسلمانان صادر شد، اما مراسم مذهبی یهودیان به شرط آنكه ادوات خاص آن را به كار نبرند، آزاد اعلام شد (برای مجموعۀ اسناد، ﻧﻜ : الحق العربی...، ٩، ﺟﻤ ). پس از ١٩٦٧م/ ١٣٤٦ش و اشغال بیت‌المقدس توسط اسرائیل، ‌دیوار را ویران كردند و در برابر آن میدان ساختند (برای تفصیل، ﻧﻜ : مسیری، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، مبارك، النهایة، به كوشش طاهر احمد زاوی و محمود محمد صناحی، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
ابن اسحاق، محمد، السیرو المغازی، به كوشش سهیل زكار، بیروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
ابن‌ سد، محمد، الطبقات‌الكبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن منظور، لسان؛
ابن‌هشام، ‌عبدالملك، السیرة‌النبویة، به كوشش ﻣﺼﻄﻓﻰ سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛
ابوالفتوح رازی، حسین، روض‌الجنان و روح‌الجنان، به كوشش محمدجعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح، ‌مشهد، ١٣٦٦-١٣٧٢ش؛
احمدبن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛
ازهری، محمد، تهذیب‌اللغة، به كوشش عبدالسلام هارون، قاهره، الدارالمصریه؛
بخاری، محمد، صحیح، بیروت، دارالجیل؛
بلاذری، احمد، انساب‌الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛
جرار، حسنی ادهم، شعب فلسطین، عمان، ١٩٩٢م؛
جوهری، اسماعیل، الصحاح، به كوشش احمد عبدالغفور عطار، بیروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
الحق‌العربی فی حائط‌المبکى فی‌القدس، بیروت، ١٩٦٨م؛
دباغ، ﻣﺼﻄﻓﻰ، بلادنا فلسطین، عمان، ١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛
دروزه، محمدعز، حول‌الرحكة‌ العربیة الحدیثة، صیدا، ١٩٥١م؛
دمیری، محمد، حیاة‌الحیوان الكبرى، بیروت، داراحیاء التراث‌العربی؛
زعیتر، اكرم، القضیة‌ الفلسطینیة، عمان، ١٩٨٦م؛
طبرسی، احمد، الاحتجاج، به كوشش ابراهیم بهادری و محمدهادی، تهران، اسوه؛
طبری، تفسیر؛
عسلی، ‌بسام، ثورة‌البراق، بیروت، ١٩٩١م؛
عیاشی، محمد، التفسیر، به كوشش هاشم رسولی محلاتی، تهران، ١٣٨٠ق؛
قمی، علی، تفسیر، به كوشش طیب موسوی جزایری، نجف، ١٣٨٧ق؛
كلینی، محمد، الكاف، به كوشش علی‌اكبر غفاری، تهران، ١٣٨٩ق؛
مسیری‌، عبدالوهاب محمد، موسوعة الیهود و الیهودیة و الصهیونیة، بیروت، ١٩٩٩م؛
‌مقریزی، احمد، امتاع‌ الاسماع، به كوشش محمد عبدالحمید نمیسی، بیروت، ‌١٤٢٠ق/ ١٩٩٩م؛
موسوعة ‌السیاسة، بیروت، ١٩٨٥م؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دارصادر.

علی بهرامیان