اَسْماءْ بِنْت‌ عُمَيْس‌ (د پس‌ از ٤٠ق‌/ ٦٦٠م‌)، از زنان‌ صحابی‌. پدرش‌ عميس‌ بن‌ مَعَد، از قبيلۀ قحطانی‌ بنی‌ خثعم‌ بن‌ انمار و مادرش‌ هند دختر عون‌ بن‌ زهير حِميري‌ بود (كلبی‌، ١/ ٣٥٦، ٣٥٨).
از تاريخ‌ ولادت‌ او اطلاعی‌ در دست‌ نيست‌، اما می‌دانيم‌ كه‌ به‌ همراه‌ همسرش‌ جعفر بن‌ ابی‌ طالب‌ اسلام‌ آورد و از اين‌ رو جزو نخستين‌ مسلمانان‌ بود (نك‌ : ابن‌ اسحاق‌، ١٤٣؛ ابن‌ سعد، ٨/ ٢٨٠). در سال‌ هفتم‌ بعثت‌ همراه‌ همسرش‌ به‌ حبشه‌ هجرت‌ كرد (ابن‌ هشام‌، ١/ ٣٤٦). در دوران‌ مهاجرت‌ ٣ فرزند به‌ نامهاي‌ عبدالله‌، محمد و عون‌ به دنيا آورد (كلبی‌، ١/ ٣٥٨). در ٧ق‌ همراه ديگر مهاجران‌ به‌ مدينه‌ بازگشت‌ و در ٨ق‌ همسرش‌ جعفر را در جنگ‌ موته‌ از دست‌ داد. پس‌ از آن‌ به‌ همسري‌ ابوبكر درآمد و محمد را در سال‌ حجۀ الوداع‌ به دنيا آورد. به‌ هنگام‌ بيماري‌ پيامبر (ص‌) نيز بر بالين‌ آن‌ حضرت‌ بود (نك‌ : ابن‌ هشام‌، ٤/ ٣٠٠؛ بلاذري‌، ١/ ٥٤٥). سپس‌ همسر امام‌ علی‌ (ع‌) شد و به‌ گفتۀ كلبی‌ (همانجا) دو فرزند وي‌ يحيی‌ و عون‌ حاصل‌ اين‌ ازدواج‌ بود (نيز نك‌ : ابن‌ سعد، ٨/ ٢٨٠، ٢٨٥؛ بلاذري‌، ١/ ٤٤٧). يحيی‌ در كودكی‌ درگذشت‌ (ابوالفرج‌، ٢١)، اما از آنجا كه دربارۀ عون‌ اختلاف‌ هست‌، بعيد نيست‌ كه‌ ميان‌ او و عون‌ بن‌ جعفر خلطی‌ رخ‌ داده‌ باشد (نك‌ : ابن‌ قتيبه‌، ٢١٠؛ ابن‌ عبدالبر، ٤/ ١٧٨٥؛ قس‌: طبري‌، ٥/ ١٥٤، كه‌ به‌ جاي‌ عون‌ از محمد ياد كرده‌ است‌).
از زمان‌ دقيق‌ مرگ‌ اسماء اطلاعی‌ در دست‌ نيست‌؛ هر چند دو تاريخ‌ ٣٨ق‌ و پس‌ از ٦٠ق‌ براي‌ سال‌ مرگ‌ او در برخی‌ مآخذ آمده‌ (نك‌ : صفدي‌، ٩/ ٥٣؛ ابن‌ كثير، ٧(٤)/ ٣٣١)، اما در جايی‌ تنها به‌ ادامۀ زندگی‌ او پس‌ از شهادت‌ امام‌ علی‌ (ع‌) اشاره‌ شده‌ است‌ (نك‌ : ذهبی‌، ٢/ ٢٨٧؛ ابن‌ حجر، ٢/ ٥٨٩). از نكات‌ مهم‌ و برجسته در زندگی‌ اسماء، پيوند او با خاندان‌ امام‌ علی‌ (ع‌) است‌: وي‌ از معدود كسانی‌ بود كه در مراسم‌ كفن‌ و دفن‌ شبانه‌ و اسرارآميز حضرت‌ فاطمه‌ (ع‌) حضور داشت‌ (نك‌ : بلاذري‌، ١/ ٤٠٥؛ حاكم‌، ٣/ ١٦٣-١٦٤) و حتی‌ گفته‌اند، در مراسم‌ ازدواج‌ امام‌ علی‌ (ع‌) با حضرت‌ فاطمه‌ (ع‌) نيز حضور داشته‌ است‌، اما با توجه‌ به‌ تاريخ‌ اين‌ ازدواج‌ در ٢ق‌ و بازگشت‌ اسماء از حبشه‌، اين‌ نكته‌ بعيد به‌ نظر می‌رسد (نك‌ : همو، ٣/ ١٥٩؛ گنجی‌، ٣٠٢-٣٠٣؛ قس‌: اربلی‌، ١/ ٣٦٥-٣٦٧؛ امين‌، ٣/ ٣٠٧). ظاهراً به دليل‌ همين‌ پيوند نزديك‌ و صادقانه‌ بوده‌ كه در منابع‌ شيعی‌ از او به‌ نيكی‌ ياد شده‌ است‌، چنانكه‌ بر اساس‌ رواياتی‌، امامان‌ باقر و صادق‌ (ع‌) او را ستوده‌اند (نك‌ : كشی‌، ٦٣ -٦٤؛ ابن‌ بابويه‌، ٢/ ٣٦٣).
اسماء احاديثی‌ نيز از پيامبر (ص‌) روايت‌ كرده‌ است‌ (واقدي‌، ٢/ ٧٦٦؛حميدي‌، ١/ ١٥٨؛ مزي‌،١١/ ٢٥٩-٢٦٣) و از وي‌نيز كسانی‌چون‌ فرزندش‌ عبدالله‌ بن‌ جعفر، سعيد بن‌ مسيب‌ و عروۀ بن‌ زبير و ديگران‌ روايت‌ كرده‌اند (نك‌ : ذهبی‌، همانجا). يعقوبی‌ (٢/ ١٠١) از يك‌ «كتاب‌» نزد اسماء بنت‌ عميس‌ نام‌ برده‌ كه‌ ظاهراً مشتمل‌ بر سخنان‌ پيامبر (ص‌) بوده‌ است‌ و از آنجا كه‌ اسماء، از نزديكان‌ پيامبر (ص‌) و خاندان‌ آن‌ حضرت‌ به‌ شمار می‌رفت‌، قدمت‌ وجود چنين‌ متنی‌ در نهايت‌ درجۀ اهميت‌ و ارزش‌ قرار می‌گيرد، اما با توجه‌ به‌ سكوت‌ منابع‌، دقت‌ بيشتر در جزئيات‌ اين‌ متن‌ و صحت‌ انتساب‌ آن‌، امكان‌ پذير به‌ نظر نمی‌رسد (نيز نك‌ : S , EI٢).

مآخذ

ابن‌ اسحاق‌، محمد، السير و المغازي‌، به‌ كوشش‌ سهيل‌ زكار، دمشق‌، ١٩٧٨م‌؛
ابن‌ بابويه‌، محمد، الخصال‌، به‌ كوشش‌ علی‌ اكبر غفاري‌، قم‌، ١٣٦٢ش‌؛
ابن‌ حجر عسقلانی‌، احمد، تقريب‌ التهذيب‌، به‌ كوشش‌ عبدالوهاب‌ عبداللطيف‌، بيروت‌، ١٣٩٥ق‌/ ١٩٧٥م‌؛
ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الكبري‌، بيروت‌، دارصادر؛
ابن‌ عبدالبر، يوسف‌، الاستيعاب‌، به‌ كوشش‌ علی‌ محمد بجاوي‌، قاهره‌، ١٣٨٠ق‌/ ١٩٦٠م‌؛
ابن‌ قتيبه‌، عبدالله‌، المعارف‌، به‌ كوشش‌ ثروت‌ عكاشه‌، قاهره‌، ١٣٨٨ق‌/ ١٩٦٩م‌؛
ابن‌ كثير، البدايۀ؛
ابن‌ هشام‌، عبدالملك‌، السيرۀ النبويۀ، به‌ كوشش‌ مصطفی‌ سقا و ديگران‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌/ ١٩٣٦م‌؛
ابوالفرج‌ اصفهانی‌، مقاتل‌ الطالبيين‌، به‌ كوشش‌ احمد صقر، ١٩٤٩م‌؛
اربلی‌، علی‌، كشف‌ الغمۀ، تبريز، ١٣٨١ق‌؛
امين‌، محسن‌، اعيان‌ الشيعۀ، به‌ كوشش‌ حسن‌ امين‌، بيروت‌، ١٤٠٣ق‌؛
بلاذري‌، احمد، انساب‌ الاشراف‌، به‌ كوشش‌ محمد حميدالله‌، قاهره‌، ١٩٥٩م‌؛
حاكم‌ نيشابوري‌، محمد، المستدرك‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٤١ق‌؛
حميدي‌، عبدالله‌، المسند، به‌ كوشش‌ حبيب‌ الرحمان‌ اعظمی‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٨٠-١٣٨٢ق‌؛
ذهبی‌، محمد، سير اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعيب‌ ارنؤوط و ديگران‌، بيروت‌، ١٤٠٤ق‌/ ١٩٨٤م‌؛
صفدي‌، خليل‌، الوافی‌ بالوفيات‌، به‌ كوشش‌ فان‌ اس‌، بيروت‌، ١٤٠١ق‌/ ١٩٨١م‌؛
طبري‌، تاريخ‌؛
كشی‌، محمد، معرفۀ الرجال‌، اختيار طوسی‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ مصطفوي‌، مشهد، ١٣٤٨ش‌؛
كلبی‌، هشام‌، نسب‌ معدو اليمن‌ الكبير، به‌ كوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بيروت‌، ١٤٠٨ق‌/ ١٩٨٨م‌؛
گنجی‌، محمد، كفايۀ الطالب‌، به‌ كوشش‌ محمد هادي‌ امينی‌، تهران‌، ١٤٠٤ق‌؛
مزي‌، يوسف‌، تحفۀ الاشراف‌، بمبئی‌، ١٤٠٠ق‌/ ١٩٨٠م‌؛
واقدي‌، محمد، المغازي‌، به‌ كوشش‌ مارسدن‌ جونز، لندن‌، ١٩٦٦م‌؛
يعقوبی‌، احمد، تاريخ‌، بيروت‌، دارصادر؛
نيز:

حسن‌ يوسفی‌ اشكوري‌