اَسْعَدْ اَفَنْدی‌، محمد (١٨ ربیع‌ الاول‌ ١٢٠٤- ربیع‌ الاول‌ ١٢٦٤ق‌/ ٦ دسامبر ١٧٨٩- فوریۀ ١٨٤٨م‌)، وقایع‌ نگار، مورخ‌ و از نویسندگان‌ و مترجمان‌ نامدار دولت‌ عثمانی‌. تبار او از روستای‌ مردیوانلی‌ (نردبانلو) از توابع‌ قصبۀ عربگیر واقع‌ در استان‌ مالاتیا یا ملطیه‌ است‌. پدرش‌ احمد به‌ استانبول‌ آمد و ضمن‌ تحصیل‌، به‌ كتاب‌ فروشی‌ و صحافی‌ پرداخت‌ و سپس‌ به‌ مقام‌ ریاست‌ این‌ صنف‌، یعنی‌ شیخ‌ صحافها (صحافلر شیخی‌) رسید. از این‌ رو، پسرش‌ اسعد محمد نیز به‌ صحافلر شیخی‌ زاده‌ معروف‌ شد و در آثارش‌ خود را شیخ‌ زاده‌ معرفی‌ می‌كرد (IV/ ٣٦٣ ,IA؛ «دائرة‌المعارف‌ دیانت‌...»، XI/ ٣٤١؛ ثریا، ١/ ٣٣٩).
اسعد افندی‌ در استانبول‌ زاده‌ شد و نزد پدر و استادان‌ دیگر آموزش‌ دید (اینال‌، ٣٢٣ ؛ بانارلی‌، ٨٤٢). در سالهایی‌ كه‌ پدرش‌ قاضی‌ قدس‌ و مصر بود، اسعد نیز نزد او به‌ سر می‌برد و در همان‌ ایام‌ زبان‌ عربی‌ را آموخت‌. پس‌ از چندی‌ پدرش‌ به‌ سمت‌ قضای‌ مدینۀ منوره‌ تعیین‌ شد، اما در رفتن‌ به‌ محل‌ مأموریت‌، كشتی‌ در سوئز دچار سانحه‌ شد و پدر اسعد و همراهانش‌ غرق‌ شدند (١٢١٩ق‌/ ١٨٠٤م‌)، ولی‌ اسعد كه‌ در این‌ هنگام‌ ١٥ ساله‌ بود، همراه‌ برادرزاده‌اش‌ خود را به‌ ساحل‌ رساند و از آنجا نزد خورشید پاشا والی‌ مصر، و سپس‌ به‌ استانبول‌ رفت‌ (اینال‌، همانجا؛ لوند، I/ ٣٣١). در استانبول‌ تحت‌ حمایت‌ حالت‌ افندی‌ (ثریا، ١/ ٣٣٩) به‌ تكمیل‌ تحصیلات‌ خود پرداخت‌ (اینال‌، همانجا). در ١٢٢٣ق‌/ ١٨٠٨م‌ عنوان‌ مدرسی‌ یافت‌ و در نواحی‌ مختلف‌ به‌ تدریس‌ پرداخت‌ (اینال‌، لوند، همانجاها) و سپس‌ در شهرهای‌ آداپازاری‌، بیرگه‌ و كوتاهیه‌ به‌ شغل‌ نایبی‌ (عنوان‌ حكام‌ شرع‌) اشتغال‌ ورزید («دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، ، IA نیز لوند، همانجاها). آنگاه‌ در «باب‌ مشیخت‌» و بعد به‌ عنوان‌ منشی‌ وقایع‌ نزد قاضی‌ استانبول‌ به‌ كار پرداخت‌. اسعد به‌ تدریج‌ شهرتی‌ به‌ دست‌ آورد و در رویدادهای‌ مهم‌ تاریخی‌ شركت‌ كرد؛ چنانكه‌ وقتی‌ سلطان‌ محمود دوم‌ به‌ الغای‌ تشكیلات‌ ینی‌چری‌ فرمان‌ داد («دائرة‌المعارف‌ ترك‌١»، XV/ ٣٩١؛ اینال‌، بانارلی‌، همانجاها)، اسعد مأموریت‌ یافت‌ تا متن‌ فرمان‌ را در مسجد سلطان‌ احمد قرائت‌ كند (اینال‌، بانارلی‌، نیز IA، همانجاها). سپس‌ به‌ مقام‌ منشیگری‌ ادارۀ اوقاف‌ كه‌ به‌ صدارت‌ عظمی‌ وابسته‌ بود، منصوب‌ شد. در همین‌ زمان‌ كتاب‌ اُسّ ظفر (نک‌ : آثار) را تألیف‌، و به‌ سلطان‌ تقدیم‌ كرد و از جانب‌ وی‌ مأموریت‌ یافت‌ كه‌ آن‌ را به‌ چاپ‌ رساند و این‌ امر مقدمات‌ خدمت‌ او را در مطبعۀ عامره‌ و تقویم‌ خانه‌ فراهم‌ ساخت‌ (اینال‌، همانجا)؛ تا اینكه‌ پس‌ از عزل‌ شافی‌ زاده‌ عطاءالله‌ از مقام‌ وقایع‌نگاری‌، در ١٥ صفر ١٢٤١ق‌/ ٢٩ سپتامبر ١٨٢٥م‌، به‌ جای‌ وی‌ به‌ این‌ سمت‌ منصوب‌ شد (جودت‌، ١٢/ ١٣١؛ ثریا، اینال‌، همانجاها).
اسعد افندی‌ در جنگ‌ روسیه‌ - عثمانی‌ با عنوان‌ قاضی‌ عسكر شركت‌ داشت‌ (١٢٤٣ق‌/ ١٨٢٨م‌) و پس‌ از بازگشت‌ از جنگ‌ در همان‌ سال‌ قاضی‌ عسكر اسكودار شد (اینال‌، نیز IA، همانجاها). یك‌ سال‌ بعد از سمت‌ خود بركنار شد، ولی‌ پس‌ از چندی‌ از او دلجویی‌ به‌ عمل‌ آمد و یالووا را به‌ عنوان‌ آرپالیق‌ (ه م‌) به‌ او دادند. سپس‌ مأمور سرشماری‌ عمومی‌ در شهر صوفیا شد (اینال‌، همانجا). پس‌ از بازگشت‌، به‌ سردبیری‌ روزنامۀ رسمی‌ جدید الانتشار دولت‌ عثمانی‌ با عنوان‌ تقویم‌ وقایع‌، و نیز به‌ مقام‌ نظارت‌ تقویم‌ خانه‌ و دار الطباعه‌ ارتقا یافت‌ (ثریا، همانجا). در ١٢٥١ق‌/ ١٨٣٥م‌ به‌ عنوان‌ سفیر فوق‌العاده‌ برای‌ تبریك‌ جلوس‌ محمدشاه‌ قاجار به‌ ایران‌ آمد (همانجا؛ اونات‌، ٢٣٦ ؛ اینال‌، ٣٢٣ ؛ اسناد...، ١٥٤). پس‌ از چندی‌ از نظارت‌ تقویم‌ خانه‌ بركنار، و سپس‌ قاضی‌ عسكر روم‌ ایلی‌ شد (لوند، I/ ٣٣٢؛ اینال‌، ٣٢٤). در ١٢٥٥ق‌/ ١٨٣٩م‌ در آغاز تنظیمات‌ خیریه‌ به‌ عضویت‌ مجلس‌ احكام‌ عدلیه‌ درآمد (ثریا، ١/ ٣٣٩؛ كاینار، I/ ٢٢٣؛ لوند، همانجا). در ١٢٥٧ق‌/ ١٨٤١م‌ نقیب‌ الاشراف‌، و در ١٢٦٠ق‌/ ١٨٤٤م‌ صدر و قاضی‌ روم‌ ایلی‌ شد. آنگاه‌ به‌ عضویت‌ مجلس‌ «اصلاح‌ مكاتب‌ صبیان‌» و «مجلس‌ معارف‌ عمومیه‌» درآمد. در ١٢٦٣ق‌/ ١٨٤٧م‌، هنگام‌ تشكیل‌ معارف‌ عمومیه‌، ناظر (وزیر) این‌ تشكیلات‌ جدید شد؛ بدین‌سان‌، وی‌ نخستین‌ وزیر معارف‌ عثمانی‌ محسوب‌ می‌شود. پس‌ از عزل‌ از این‌ مقام‌ در ١٢٦٤ق‌/ ١٨٤٨م‌ ریاست‌ مجلس‌ معارف‌ عثمانی‌ را بر عهده‌ گرفت‌ (ثریا، اینال‌، لوند، نیز IA، همانجاها) و سرانجام‌، در همین‌ سال‌ درگذشت‌ و در محوطۀ كتابخانۀ خود در محلۀ یره‌ باتان‌، در نزدیكی‌ ایاصوفیه‌، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (ثریا، ١/ ٣٤٠؛ بروسه‌لی‌، ٣/ ٢٥).
اسعد افندی‌، دانشمندی‌ سخنور، آگاه‌ به‌ امور زمان‌، كتاب‌ خوان‌ و كتاب‌ دوست‌ بود (اینال‌، همانجا). در كتابخانۀ خود كه‌ در ١٢٦٢ق‌/ ١٨٤٦م‌ تأسیس‌ كرد، بیش‌ از ٤ هزار جلد كتاب‌ كه‌ بیشتر آنها را كتابهای‌ نفیس‌ خطی‌ تشكیل‌ می‌داد، گرد آورده‌ بود (IV/ ٣٦٤, IA). بر بیشتر این‌ كتابها تعلیقاتی‌ نوشته‌ كه‌ آنها را با عبارت‌ «هوالمعین‌» مشخص‌ كرده‌ است‌ (اینال‌، همانجا). امروزه‌ این‌ كتابها در كتابخانۀ سلیمانیه‌ در بخش‌ مخصوصی‌ كه‌ به‌ نام‌ خود او معروف‌ است‌، نگاهداری‌ می‌شود (IA، همانجا). وی‌ به‌ زبانهای‌ فارسی‌ و عربی‌ نیز تسلط كامل‌ داشت‌ (بانارلی‌، ٨٤٢ ؛ كوپرولو، ٢٩٧). بانارلی‌ گرچه‌ او را نویسنده‌ای‌ پركار و بزرگ‌ترین‌ نمایندۀ نهضت‌ ساده‌ كردن‌ و پالایش‌ (سره‌ سازی‌) زبان‌ و نثر تركی‌ در سدۀ ١٣ق‌/ ١٩م‌ می‌داند، اما بر آن‌ است‌ كه‌ آثارش‌ از نظر هنری‌ ارزش‌ والایی‌ ندارند و به‌ ویژه‌ زبان‌ این‌ نوشته‌ها بسیار خشك‌ و بی‌روح‌ است‌، چنانكه‌ پس‌ از انتشار سفرنامۀ تونا، محمود دوم‌ شیوۀ نوشتاری‌ آن‌ را بسیار غامض‌ و غیر قابل‌ فهم‌ دانست‌ و فرمان‌ داد آن‌ را بار دیگر به‌ زبانی‌ ساده‌ بنویسد (ص‌ ٨٤٢-٨٤٣). با اینهمه‌، او نخستین‌ نویسنده‌ای‌ است‌ كه‌ پیش‌ از تنظیمات‌ خیریه‌ لزوم‌ پالایش‌ زبان‌ تركی‌ را پیش‌ كشید. اسعد افندی‌ نظریه‌های‌ خود را در این‌ زمینه‌ در حاشیۀ ترجمۀ مستطرف‌ (نک‌ : آثار) نوشته‌ است‌ (كوپرولو، ٢٩٧-٢٩٨). می‌توان‌ گفت‌ كه‌ توصیه‌های‌ محمود دوم‌ و كوشش‌ اسعد افندی‌ در روزنامۀ تقویم‌ وقایع‌ نخستین‌ گام‌ در تاریخ‌ روزنامه‌ نگاری‌ تركیه‌، برای‌ سره‌ نویسی‌ نوشتار تركی‌ به‌ شمار می‌آید (بانارلی‌، همانجا).

آثار

از اسعد افندی‌ آثار فراوانی‌ در زمینه‌های‌ مختلف‌ باقی‌ مانده‌ است‌ كه‌ مهم‌ترین‌ آنها یاد می‌شود:

الف‌ - چاپی‌

١. اُسّ ظفر. موضوع‌ این‌ كتاب‌ دربارۀ وقایع‌ خیریه‌ و چگونگی‌ الغای‌ تشكیلات‌ ینی‌چریها در زمان‌ فرمانروایی‌ سلطان‌ محمود دوم‌ است‌. این‌ اثر در ١٢٤٣ق‌/ ١٨٢٧م‌ و نیز در ١٢٩٣ق‌/ ١٨٧٦م‌ در استانبول‌ چاپ‌ شده‌ است‌. كوسن‌ دو پرسوال‌، متن‌ كامل‌ كتاب‌ را به‌ فرانسه‌ ترجمه‌، و در پاریس‌ منتشر كرد. ترجمۀ یونانی‌ آن‌ نیز در ١٢٨٨ق‌/ ١٨٧١م‌ منتشر شده‌ است‌. همچنین‌ بخشهایی‌ از آن‌ به‌ روسی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌.
٢. اسئله‌ و اجوبه‌، ترجمۀ تركی‌ رساله‌ای‌ به‌ عربی‌ نوشتۀ خواجه‌ عمر آق‌ شهری‌ دربارۀ امتحان‌. این‌ اثر در ١٢٥٠ق‌/ ١٨٣٤م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
٣. ترجمۀ مستطرف‌، ترجمۀ تركی‌ كتاب‌ عربی‌ المستطرف‌ فی‌ كل‌ فن‌ مستظرف‌ تألیف‌ محمد بن‌ احمد خطیب‌ ابشیهی‌ در علم‌ محاضرات‌. این‌ كتاب‌ نخستین‌ بار به‌ فرمان‌ محمود دوم‌ به‌ قلم‌ اكمكچی‌ زاده‌ حافظ احمد افندی‌ و بار دیگر به‌ دست‌ اسعد افندی‌ ترجمه‌ شد كه‌ همو تعلیقاتی‌ نیز بر آن‌ افزوده‌ است‌. این‌ كتاب‌ در ١٢٦٣ق‌/ ١٨٤٦م‌ در استانبول‌ چاپ‌ شده‌ است‌ (بروسه‌لی‌، ٣/ ٢٥؛ IA، همانجا؛ عالی‌، ١٢٦، حاشیه‌).
٤. تشریفات‌ قدیمه‌، یا اصول‌ عتیقۀ تشریفات‌ دولت‌ علیۀ عثمانیه‌. این‌ كتاب‌ دربارۀ اصول‌ تشریفات‌ رسمی‌ دربار عثمانی‌، القاب‌ و عناوین‌ درباریان‌ و نیز تشكیلات‌ دولت‌ عثمانی‌ در زمان‌ سلیم‌ سوم‌، مصطفی‌ چهارم‌، محمود دوم‌ و عبدالمجید آگاهیهای‌ مفیدی‌ دربر دارد. این‌ اثر در ١٢٨٧ق‌/ ١٨٧٠م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌ (IA, IV/ ٣٦٤؛ اوزگه‌، III/ ١٨٤١).
٥. الوردالمفید فی‌ شرح‌التجوید، كه‌ترجمه‌و شرح‌رسالۀ درّالیتیم‌ تألیف‌ محمد بِرگِوی‌ است‌ و در ١٢٦٤، ١٢٧٦ و ١٢٩٨ق‌ در استانبول‌ چاپ‌ شده‌ است‌.
٦. كوكب‌ المسعود فی‌ كوكبۀ الجنود، ترجمۀ كتاب‌ السعی‌ المحمود فی‌ نظام‌ الجنود تألیف‌ شیخ‌ محمد جزایری‌ دربارۀ مشروعیت‌ نوآوریهای‌ محمود دوم‌ در امور نظامی‌ است‌. مترجم‌ مطالبی‌ نیز به‌ اصل‌ كتاب‌ افزوده‌ است‌ («دائرة‌المعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٣٤٤؛ بروسه‌لی‌، همانجا).
٧. پند نامه‌، منظومه‌ای‌ در راهنمایی‌ و تربیت‌ كودكان‌ كه‌ تاریخ‌ و محل‌ چاپ‌ آن‌ مشخص‌ نیست‌ (همانجا؛ «دائرة‌المعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٣٤٣).

ب‌ - خطی‌

١. اختلاف‌ التوراتیین‌، نسخه‌ای‌ از آن‌ به‌ شمارۀ ٣٨٤٢ در مجموعۀ كتابهای‌ اسعد افندی‌ موجود است‌ ( دفتر...، ٢٢٣).
٢. باغچۀ صفا اندوز، شامل‌ زندگی‌ نامۀ ٢٠٦ نفر از شاعرانی‌ كه‌ از ١١٣٥-١٢٥١ق‌/ ١٧٢٣- ١٨٣٥م‌ در امپراتوری‌ عثمانی‌ می‌زیستند. می‌توان‌ گفت‌ این‌ كتاب‌ كه‌ در ١٢٥١ق‌ تألیف‌ شده‌، ذیل‌ تذكرۀ سالم‌ است‌. نسخه‌ای‌ به‌ خط مؤلف‌ به‌ شمارۀ ٤٠٤٠ در مجموعۀ كتابهای‌ اسعد افندی‌ موجود است‌ (اینال‌، ٣٢٥ ؛ «فهرست‌...»، ٦٠٤ ؛ IA, IV/ ٣٦٥).
٣. بیان‌ احوال‌ تونس‌، رساله‌ای‌ دربارۀ اوضاع‌ تونس‌ در زمان‌ فرمانروایی‌ عبدالمجید و والی‌ گری‌ احمد پاشا. نسخه‌ای‌ از آن‌ به‌ شمارۀ ٦١٤٥ در كتابخانۀ استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود (بروسه‌لی‌، ٣/ ٢٦؛ «دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).
٤. تاریخ‌، مشتمل‌ بر رخدادهای‌ تاریخی‌ (از محرم‌ ١٢٣٧ تا ذیحجۀ ١٢٤١/ اكتبر ١٨٢١ تا ژوئیۀ ١٨٢٦) در دولت‌ عثمانی‌ كه‌ در دو جلد نوشته‌ شده‌ است‌، ولی‌ جلد اول‌ این‌ تاریخ‌ شامل‌ یادداشتهای‌ شانی‌ زاده‌ عطاءالله‌ است‌ كه‌ خود به‌ نوشتن‌ آنها توفیق‌ نیافته‌ بود (جودت‌، ١/ ١٢؛ «فهرست‌»، ١٧٥). از این‌ رو جلد اول‌ این‌ تاریخ‌ به‌ ذیل‌ شانی‌زاده‌ نیز معروف‌ است‌ (IA, IV/ ٣٦٤). نسخه‌هایی‌ خطی‌ از این‌ كتاب‌ در كتابخانه‌های‌ مختلف‌ استانبول‌ نگهداری‌ می‌شود؛ از جمله‌ نسخه‌های‌ كاملی‌ از آن‌ در كتابخانۀ دانشگاه‌ استانبول‌ به‌ شمارۀ ٦٠٠٢ - ٦٠٠٥ (همانجا)،مجموعۀاسعدافندی‌ به‌شماره‌های‌ ٢٠٨٣ و ٢٠٨٤ و كتابخانۀ فاتح‌ (مخطوطات‌ علی‌ امیری‌) به‌ شمارۀ ٤٩-٥١ موجود است‌ («فهرست‌»، ١٧٤-١٧٦).
٥. دیوان‌ اشعار، كه‌ به‌ صورت‌ پراكنده‌ در مجموعۀ كتابهای‌ اسعد افندی‌ موجود است‌. طاهر سلام‌ بیك‌ نیز اشعار پراكندۀ او را مرتب‌ كرده‌ است‌ كه‌ با عنوان‌ دیوان‌ اسعد افندی‌ در همین‌ كتابخانه‌ به‌ شماره‌های‌ ٣٨٤١، ٣٨٤٣، ٣٨٥٣ و ٣٨٥٤ نگهداری‌ می‌شود. این‌ دیوان‌ شامل‌ ١٠٢ قصیده‌ است‌ كه‌ به‌ سلطان‌ عبدالمجید تقدیم‌ شده‌ است‌ ( دفتر، ٢٢٣- ٢٢٤؛ «دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٣٤٤).
٦. دلایل‌ نبوت‌ نبینا، بحثی‌ است‌ با استناد به‌ مطالب‌ تورات‌ و انجیل‌ دربارۀ نبوت‌ حضرت‌ محمد (ص‌). نسخه‌های‌ آن‌ به‌ شماره‌های‌ ٢٠٣ و ٣٨٤٢ (گ‌ ٣ الف‌ - ١٠ب‌) در مجموعۀ اسعد افندی‌، و نیز نسخه‌ای‌ در كتابخانۀ دانشگاه‌ استانبول‌ به‌ شمارۀ ٢٨٧٥ موجود است‌ (همان‌، XI/ ٣٤٣-٣٤٤).
٧. زیبای‌ تواریخ‌، ترجمۀ تركی‌ كتاب‌ مرآۀ الادوار و مرقاۀ الاخبار تألیف‌ مصلح‌ الدین‌ لاری‌ (د ٩٧٩ق‌/ ١٥٧٢م‌) است‌. نخستین‌ بار آن‌ را خواجه‌ سعدالدین‌، مؤلف‌ تاج‌ التواریخ‌، از فارسی‌ به‌ تركی‌ ترجمه‌ كرده‌ بود. اسعد افندی‌ در دیباچۀ كتاب‌ وعده‌ داده‌ است‌ كه‌ خود رویدادها را تا زمان‌ محمود دوم‌ پی‌ می‌گیرد، ولی‌ نه‌ تنها چنین‌ نكرد، بلكه‌ ترجمۀ تاریخ‌ عمومی‌ لاری‌ را نیز فقط تا دورۀ دیالمه‌ ادامه‌ داد («فهرست‌»، ٦٤ -٦٣ ؛ بروسه‌لی‌، همانجا). نسخۀ خطی‌ این‌ ترجمه‌ به‌ شمارۀ ٢٤١٠ در مجموعۀ اسعد افندی‌ موجود است‌ («فهرست‌»، ٦٤ ؛ «دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٣٤٤).
٨. سفرنامۀ خیر، گزارشی‌ است‌ از بازدید محمود دوم‌ از داردانل‌ (چناق‌ قلعه‌) و ناحیۀ ادرنه‌ در ١٢٤٧ق‌/ ١٨٣١م‌. نسخه‌ای‌ از آن‌ به‌ خط مؤلف‌ در كتابخانۀ باستان‌ شناسی‌ در استانبول‌، و نیز نسخه‌هایی‌ دیگر در كتابخانۀ دانشگاه‌ استانبول‌ و كتابخانۀ برلین‌ (كتابهای‌ شرق‌) نگهداری‌ می‌شود. این‌ كتاب‌ با عنوان‌ سفر المودود فی‌ سفر العالی‌ السلطان‌ محمود به‌ دست‌ احمد نظیف‌ به‌ عربی‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ (همان‌، XI/ ٣٤٣).
٩. آیات‌ الخیر، سفرنامۀ محمود دوم‌ در ١٢٥٣ق‌/ ١٨٣٧م‌ به‌ نواحی‌ تونا - دانوب‌ است‌. خلاصۀ آن‌ در مجموعۀ منشآت‌ او آمده‌، و نیز خلاصۀ دیگر آن‌ در روزنامۀ تقویم‌ وقایع‌ (١٢٥٣ق‌، شم‌ ١٤٩) منتشر شده‌ است‌. تنها نسخۀ خطی‌ آن‌ نیز در كتابخانۀ سلیمانیه‌ به‌ شمارۀ ٣١٩ موجود است‌ (همانجا).
١٠. شاهد المورخین‌، دربارۀ فن‌ ساختن‌ ماده‌ تاریخ‌ و زندگی‌ نامۀ شاعرانی‌ كه‌ در ساختن‌ ماده‌ تاریخ‌ مهارت‌ داشتند. نسخه‌های‌ آن‌ در كتابخانۀ فاتح‌ (مخطوطات‌ علی‌ امیری‌) به‌ شمارۀ ٣٦٢-٣٦٣ موجود است‌ (IA, IV/ ٣٦٥).
١١. منشآت‌ اسعد افندی‌، شامل‌ گزارشهای‌ مختلف‌ و یادداشتهایی‌ دربارۀ موضوعات‌ گوناگون‌ از جمله‌ سروده‌های‌ صاحب‌ ترجمه‌ و دیگران‌، صورت‌ وقف‌نامه‌ها، زندگی‌نامه‌ها، نامه‌های‌ مختلف‌ از جمله‌ نامه‌هایی‌ كه‌ نویسنده‌ در زمان‌ مأموریت‌ یك‌ ساله‌اش‌ در ایران‌ به‌ استانبول‌ فرستاده‌ است‌؛ همچنین‌ گزارشهای‌ سرشماری‌ صوفیا، آگاهیهایی‌ دربارۀ مؤلف‌ و خانواده‌اش‌، برخی‌ یادداشتها دربارۀ فقه‌، حدیث‌ و تفسیر و تصوف‌ و جز آنها. این‌ مجموعه‌ به‌ شماره‌های‌ ٣٨٤٧، ٣٨٤٨، ٣٨٥٠-٣٨٥١ و ٣٨٥٥-٣٨٥٧ در مجموعۀ اسعد افندی‌ موجود است‌ ( دفتر، ١٩٦، ٢٢٤؛ «دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).
١٢. محاسن‌ مجیدیه‌، رساله‌ای‌ در ٣ بخش‌ دربارۀ فضایل‌ اخلاقی‌ و خصلتهای‌ انسانی‌ كه‌ به‌ سفارش‌ سلطان‌ عبدالمجید نوشته‌ شده‌ است‌ (همان‌، XI/ ٣٤٤).

آثار یافت‌ نشده‌

از دیگر آثار اسعد افندی‌ می‌توان‌ به‌ رساله‌های‌ وحدت‌ وجود، مسح‌ الرأس‌، بیان‌ فرق‌ الاسم‌ و المسمی‌، اقوال‌ رجال‌ صوفیه‌، بیان‌ اسباب‌ خوف‌ الموت‌ و رسالۀ اخلاق‌ اشاره‌ كرد (بروسه‌لی‌، ٣/ ٢٦)، اما این‌ آثار تاكنون‌ در كتابخانه‌ها دیده‌ نشده‌ است‌ («دائرۀالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا).

مآخذ

اسناد و مكاتبات‌ تاریخی‌ ایران‌، قاجاریه‌، به‌ كوشش‌ محمدرضا نصیری‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ١٣٤٢ق‌؛
ثریا، محمد، سجل‌ عثمانی‌ ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌ )، استانبول‌، ١٣٠٨ق‌؛
جودت‌، احمد، تاریخ‌، استانبول‌، ١٣٠٩ق‌؛
دفتر كتبخانۀ اسعد افندی‌، استانبول‌، مطبعۀ محمودبیك‌؛
عالی‌، حاشیه‌ بر تواریخ‌ آل‌ عثمان‌ لطفی‌ پاشا، استانبول‌، ١٣٤١ق‌؛
نیز:

Banarli, N. S., Türk edebiyati tarihi, Istanbul, ١٩٧١;
IA;
Inal, M. K., Son asir Türk sairleri, Istanbul, ١٩٦٩;
Istanbul kütüpaneleri tarih - cografya yazmalari kataloglari, Istanbul, ١٩٤٣;
Kaynar, R., Mustafa Resit Pasa ve tanzimat, Ankara, ١٩٨٥, Koprülü, F., Edebiyat arastirmalari, Ankara, ١٩٨٦;
Levend, A. S., Türk edebiyati tarihi, Ankara, ١٩٨٤;
Ozge, M. S., Eski harflerle basilmis türkce eserler katalogu, Istanbul, ١٩٧٥;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨;
Türkiye dianet vakfi Islam ansiklopedisi, Istanbul,١٩٩٥;
Unat, F.R., Osmanli sefirleri ve sefaretnameleri, ed. B. S. Baykal, Ankara, ١٩٦٨.
علی‌اكبر دیانت‌