اِبْنِ دُقْماق، صارم‌الدین ابراهیم بن محمد بن اَیدَمر العلائی (ح ٧٥٠- ٨٠٩ ق/ ١٣٤٩-١٤٠٧ م)، مورخ حنفی مذهب مصری (ابن حجر، انباء، ٦/ ١٦). وی در قاهره دیده به جهان گشود و همانجا درگذشت. پدر بزرگ آیدمر عزالدین دقماق (د ٧٣٤ ق/ ١٣٣٤ م) [دُقماق و تُخماق واژه‌ای تركی به معنی چكش بزرگ چوبی است] نقیب لشكر و از امیران ملك ناصر محمد بن قلاوون، از فرماندهان ممالیك مصر بود (همانجا؛ همو، الدرر، ١/ ٥١٣؛ ابن تغری بردی، ١/ ١٢٠). ابراهیم نخست در زُمرۀ نظامیان درآمد، سپس به تحصیل علاقه‌مند شد و نزد برخی از فقهای حنفی فقه آموخت، آنگاه به ادبیات روی آورد و سرانجام علم تاریخ را برگزید و در آن مهارت یافت و آثار بسیار ارزشمندی در این زمینه تألیف كرد (همو، ١/ ١٢١؛ سخاوی، ١/ ١٤٥).
مقریزی مجموعۀ تألیفات و نوشته‌های او را بیش از ٢٠٠ می‌داند (ابن تغری بردی، همانجا). در اواخر عمر مدتی به سمت والی شهر دِمیاط منصوب شد، اما پس از اندكی از مقام خود معزول گردید و به قاهره بازگشت (ابن حجر، انباء، ٦/ ١٦-١٧؛ سخاوی، همانجا). وی كه یك حنفی متعصب بود، به اتهام نقل مطلبی توهین‌آمیز علیه امام شافعی، از سوی جلال‌الدین قاضی شافعی قاهره، مورد بازپرسی و محاكمه قرار گرفت و با اینكه این اتهام را رد كرد و یادآوری نمود كه مطلب مورد نظر را از كتابی كه نزد خاندان طرابلسی بوده، نقل كرده است، به حكم قاضی تعزیر و زندانی شد (ابن حجر، انباء، ٥/ ٧٩).
با وجود اینكه ابن‌دُقماق آثار متعددی به رشتۀ تحریر درآورد، اما از ادبیات عرب بهرۀ كافی نداشت و در نوشتن از زبان عامیانه استفاده می‌كرد (همان، ٦/ ١٧؛ سخاوی، همانجا). سرانجام پس از حدود ٦٠ سال زندگی در ذیحجۀ ٨٠٩/ مۀ ١٤٠٧ م درگذشت (ابن حجر، همانجا). حاجی خلیفه در چندین جای كتاب خود، سال درگذشت ابن دقماق را ٧٩٠ ق (١/ ١٧٤، ٢٧٨، ٣٩٦) آورده است. گر چه سیوطی نیز او را متوفی در همین سال دانسته، لكن سنش را بیش از ٨٠ ذكر كرده است (١/ ٣٢١). از سوی دیگر، ابن ایاس تولد ابن دقماق را ٧٤٥ ق/ ١٣٤٤ م یاد كرده است (١/ ٧٧٦)، اما با در نظر گرفتن گزارش مورخان هم عصر وی، چون ابن حجر و دیگران، می‌توان گفت كه سال ولادت و مرگ او همان است كه در آغاز ذكر شد. وی در نوشتن كتابهایش از آثار دانشمندانی نظیر الكندی، ابن سعید مؤلف كتاب المغرب، ابن‌یونس و دیگران سود جسته (ابن دقماق، ١/ ٣، ٥٥، ١١٧) و خود نیز مورد اعتماد مورخان و نویسندگان هم‌زمان و سده‌های بعد بوده است (سخاوی، همانجا).

آثـار

معروف‌ترین آثار علمی او كه تاكنون باقی مانده یا نام آنها در منابع معتبر آمده عبارتند از:
١. الانتصار لواسطة عَقد الامصار، كتابی است در ١٠ جلد (حاجی خلیفه، ١/ ١٧٤) شامل شرح اوضاع جغرافیایی و تاریخ ١٠ شهر بزرگ اسلامی كه هر شهر در یك جلد وصف شده است. جلدهای ٤ و ٥ الانتصار كه ظاهراً تنها اجزاء باقی مانده آن است (واندیك، ٨٦) و در دارالكتب مصر نگاهداری می‌شود به كوشش فولرس رئیس كتابخانۀ سلطانی در ١٣١٠ ق/ ١٨٩٣ م در بولاق به چاپ رسید (GAL, II/ ٦٢). مندرجات كتاب دربارۀ شهرهای فسطاط و اسكندریه است. الدرة المضیئة فی فضل مصر و الاسكندریة، منتخبی است كه ابن دقماق از كتاب الانتصار خود فراهم كرده است (حاجی خلیفه، ١/ ٣٠٥، ٧٤٣).
٢. نزهة الانام فی تاریخ الاسلام، تاریخ عمومی اسلام در ١٢ جلد، شامل رویدادهای تا ٧٧٩ ق/ ١٢٧٧ م(GAL، همانجا) كه برحسب سنوات ترتیب یافته است (ابن دقماق، ١/ ١١٤؛ ابن تغری بردی، ١/ ١٢١؛ حاجی خلیفه، ٢/ ١٩٤١). نسخۀ كاملی از این كتاب تاكنون به دست نیامده است، اما بخشهایی از آن در كتابخانه‌های معتبر جهان موجود است كه عبارتند از: نسخۀ كتابخانۀ فیض الله افندی، استانبول (شم‌ ١٤٥٩)، مشتمل بر وقایع ٢٧٢- ٤٩٩ ق/ ٨٨٥-١١٠٦ م (İA, V(٢)/ ٧٢٣)؛ نسخۀ گوتا (شم‌ ١٥٧٠)، شامل رویدادهای ٤٣٦-٥٥٢ ق/ ١٠٤٤-١١٥٧ م و سالهای ٥٦٥-٥٦٦ ق/ ١١٧٠-١١٧١ م؛ نسخۀ گوتا (شم‌ ١٥٧١)،گزارش رویدادهای ٧١٠-٧١٢ ق/ ١٣١٠-١٣١٢ م و ٧٤٢-٧٤٣ ق/ ١٣٤١-١٣٤٢ م؛ نسخۀ گوتا (شم‌ ١٥٧٢)، شامل سالهای ٧٦٨- ٧٧٩ ق/ ١٣٦٧-١٣٧٧ م؛ نسخۀ پاریس (شم‌ ١٥٩٧)، شامل سالهای ٦٢٨- ٦٥٩ ق/ ١٢٣١-١٢٦١ م (GAL، همانجا). نسخۀ شمارۀ ١٠٥٢ در كتابخانۀ كوپریلی استانبول (GAL, S, II/ ٤٩) از تألیفات ابن دقماق نیست، بلكه به ذهبی تعلق دارد (İA، همانجا).
٣. الجوهر الثمین فی سیر الملوك و السلاطین یا الجوهر الثمین فی سیر الخلفاء و السلاطین كه به توصیۀ ابوسعید برقوق ملك ظاهر، آن را به رشتۀ تحریر درآورده است. این كتاب تاریخ اسلامی از خلفای راشدین تا ٧٩٧ ق را در بردارد. فصول مربوط به خلفای راشدین، بنی امیه، بنی عباس و ایوبیان مصر بسیار مختصر و بخشهای ممالیك با جزئیات بیشتر شرح داده شده است و آگاهیهای زیادی دربارۀ مناسبات سلطان برقوق با عراق، آسیای صغیر و آلتین اردو در آن وجود دارد. ابن تغری بردی (١/ ١٢١) و سخاوی (١/ ١٤٦) جزو آثار ابن دُقماق از كتابی به نام اخبار الدولة التركیة نام می‌برند كه به نظر می‌رسد همین الجوهر الثمین باشد. این كتاب به كوشش محمد كمال‌الدین عزالدین علی در بیروت (١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م) چاپ شده است.
٤. نظم الجمان فی طبقات اصحاب امامنا النعمان. این كتاب در طبقات حنفیه (ابن حجر، انباء، ٦/ ١٦) و در ٣ جلد است. جلد اول در مناقب ابوحنیفه و ٢ جلد دیگر در زندگی فقها و بزرگان حنفی (حاجی خلیفه، ٢/ ١٩١٦) تا آغاز سدۀ ٩ ق است. جلد دوم و سوم آن شامل ٨ طبقه می‌شود ( آلوارت، IX/ ٤٣٧). نسخه‌های آن: كتابخانۀ سلیمانیه، به شمارۀ ٢٥١ (GAL, S, II/ ٥٠) و شمارۀ ١٨٢٧، شامل جلد دوم به خط مؤلف دربارۀ زندگی حنفیان ٤ سدۀ نخستین اسلامی (İA، همانجا)، برلین (شم‌ ١٠٠٢٢)، شامل جلد سوم كتاب به خط خود مؤلف ( آلوارت، IX/ ٤٣٨)، پاریس (شم‌ ٢٠٩٦)، مونیخ (شم‌ ٩/ ٤٣٧) (دوسلان، GAL, II/ ٦٢;
٣٧٢).
٥. ترجمان الزمان فی تراجم الاعیان، در شرح زندگی رجال كه به ترتیب الفبا تنظیم یافته است (حاجی خلیفه، ١/ ٣٩٦؛ بغدادی، ١/ ١٨). نسخۀ كامل این كتاب تاكنون یافت نشده است. نسخۀ ناقص آن در كتابخانۀ توپكاپی بخش احمد ثالث به شمارۀ ٢٩٢٧ موجود است (عبدالبدیع، ٢/ ‌ ٨٩؛ GAL, S, II/ ٥٠).
٦. عقد الجواهر فی سیرة الملك الظاهر (حاجی خلیفه، ٢/ ١١٥١)، كه شرح زندگی و رویدادهای دورۀ ملك برقوق است (سخاوی، ١/ ١٤٦). ابن‌دقماق این كتاب را مختصر كرد و آن را ینبوع المظاهر فی سیرة الملك الظاهر، نام نهاد (بغدادی، همانجا).
٧. فرائد الفوائد، كه در تعبیر خواب است (همانجا).
٨. الدر المنضد فی وفیات اعیان امة محمد (همانجا).

مآخذ

ابن ایاس، محمد بن احمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفی، قاهره، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
ابن تغری بردی، المنهل الصافی، قاهره، ١٣٧٥ ق/ ١٩٥٦ م؛
ابن حجر، احمد بن علی، انباء الغُمر، حیدرآباد دكن، ١٣٩٣-١٣٩٤ ق/ ١٩٧٣-١٩٧٤ م؛
همو، الدرر الكامنة، حیدرآباد دكن، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م؛
ابن دقماق، ابراهیم، الانتصار لواسطة عقدالامصار، بولاق، ١٣١٠ ق/ ١٨٩٣ م؛
بغدادی، هدیه، حاجی خلیفه، كشف؛
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الضوء اللامع، قاهره، ١٣٥٣ ق/ ١٩٣٤ م؛
سیوطی، حُسن المحاضرة، قاهره، ١٢٩٩ ق/ ١٨٨٢ م؛
عبدالبدیع، لطفی، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٦ م؛
واندیك، ادوارد، اكتفاء القنوع، به كوشش محمدعلی البیلاوی، قاهره، ١٨٩٦ م؛
نیز:

Ahlwardt;
De Slane, M., Catalogue des manuscrits arabes de la Bibliothèque nationale, Paris, ١٨٨٣;
GAL;
GAL, S;
İA.
علی‌اكبر دیانت