اَبومُهاجِرِ دینار (مق‌ ‌٦٣ ق / ٦٨٣ م)، حكمران و فرمانده سپاه مسلمانان شمال افریقا. سمعانی او را دینار بن عبدالله نامیده است (١٣ / ٢٢٨؛ نیز نك‌ : یاقوت، ٤ / ٨٥٢؛ ابن اثیر، اللباب، ٣ / ٣٣٩). وی غلام مَسلَمة بن مخلد انصاری بود و با او نسبت ولاء داشت (نك‌ : ابن عبدالحكم، ١٩٧؛ بلاذری، ١ / ٢٧٠؛ قدامه، ٣٤٥).
در ٥١ ق كه معاویه حكومت مصر را به مسلمه واگذار كرد، ابومهاجر از جانب او، والی مغرب شد (ابن عبدالحكم، بلاذری، همانجاها) و به رغم سفارش او درخوش رفتاری با عقبة بن نافع فهری، والی پیشین، او را به بند كشید و بر وی سخت گرفت، اما با دریافت نامۀ‌ خلیفه وی را آزاد ساخت و راهی شام كرد (همانجا؛ یعقوبی، ٢ / ٢٢٩؛ قس: ابن اثیر، الكامل، ٣ / ٤٦٦-٤٦٧). ابومهاجر از ورود به شهر قیروان كه عقبه بنا كرده بود، خودداری كرد و به قولی به مردم فرمان داد كه آنجا را بسوزانند و در آبادانی شهری بكوشند كه او بنیان نهاده است (ابن‌عذاری، ١ / ٢٢)، اما ابومهاجر، به گمان برخی مورخان (نك‌ : سالم، ٢ / ٢١٤)، فرصت چندانی برای تأسیس شهری جدید نداشته و احتمالاً در نزدیكیهای قیروان، جایگاهی برای اقامت خود و سپاهیانش برگزیده است (نیز نك‌ : مالكی، ١ / ٢٠). وی سپس در ناحیۀ تلمسان، در جنگ با كُسَیله امیر بربرها، پیروز شد، كسیله به اسلام گروید و بر امارات خود ماند ( همو، ١ / ٢٥-٢٦؛ نیز نك‌ : ابن‌اثیر، همان، ٤ / ١٠٧).
ابومهاجر در ٥٩ ق پس از نبرد سختی، قرطاجنه را فتح كرد و سپس شهر مِیله نیز به قلمرو فتوحاتش افزوده شد (خلیفه، ١ / ٢٧٢؛ ذهبی، ١٦٥-١٦٦). وی تا مرگ معاویه (٦٠ ق) همچنان حكمران افریقیه بود (طبری، ١ / ٩٤). پس از آن یزید او را در ٦٢ ق عزل كرد و بار دیگر عقبه را به فرمانروایی آنجا گماشت (مالكی، ١ / ٢٢). عقبه به تلافی گذشته، ابومهاجر را به بند كشید و دارایی هنگفت او را ستاند، قیروان را دوباره ساخت و در آبادی هر چه بیشتر آن كوشید (ابن‌عبدالحكم، ١٩٨؛ مالكی، همانجا؛ ابن‌عذاری، ١ / ٢٣). سپس به سوی «طنجه» روان شد و با آنكه ابومهاجر به اوسفارش كرد، خود به طنجه نرود و كسیله را بدین كار روانه كند، عزم آنجا كرد و نسبت به كسیله رفتاری توهین‌آمیز در پیش گرفت (مالكی، ١ / ٢٥-٢٦؛ ابن اثیر، همانجا). همین اهانت، بعد باعث پیمان‌شكنی كسیله و سپاهیانش به سود سپاه روم شد. در جنگ «تَهوده»، وی به درخواست رومیان با سپاهی گران به یاری آنان شتافت (ابن عبدالحكم، همانجا). در این جنگ كه به كشته شدن عقبه و بسیاری از سپاهیانش انجامید، ابومهاجر نیز كه گفته‌اند همچنان در بند بود، حضور داشت و همراه عقبه كشته شد (همو، ١٩٩؛ ابن‌عبدالبر، ٣ / ١٠٧٦-١٠٧٧؛ دباغ، ١ / ٥٢). از بازماندگان او، اسماعیل بن عبیدالله بن ابی مهاجر (د ١٣٢ ق / ٧٥٠ م) را می‌توان نام برد كه در ١٠٠ ق / ٧١٨ م، به فرمان عمر بن عبدالعزیز، در افریقیه مسند قضا یافت (مالكی، ١ / ٧٥-٧٦).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
همو، اللباب، بیروت، دار صادر؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ابن عبدالحكم، عبدالرحمن، فتوح مصر و اخبارها، به كوشش توری، لیدن، ١٩٢٠ م؛
ابن عذاری، احمد، بیان الغرب، به كوشش ج. س. كولن و لوی پرووانسال، لیدن، ١٩٤٨ م؛
بلاذری، احمد، فتوح البدان، به كوشش صلاح‌الدین منجد، قاهره، ١٩٥٦ م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٧ م؛
دباغ، عبدالرحمن، معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان، به كوشش ابراهیم شبوح، قاهره، ١٩٦٨ م؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام (حوادث، ٤١-٦٠ ق)، به كوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
سالم، عبدالعزیز، المغرب الكبیر، بیروت، ١٩٨١ م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
طبری، محمد، تاریخ، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٦٤ م؛
قدامة بن جعفر، الخراج، به كوشش محمد حسین زبیدی، بغداد، ١٩٨١ م؛
مالكی، عبدالله، ریاض النفوس، قاهره، ١٩٥١ م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م.

بخش تاریخ