آیینِ عالَمْشاهی، تاریخی است به زبان فارسی، شامل بخشی از وقایع تاریخ هند در سدۀ ١٢ ق / ١٨ م، تألیف غلام ‌علی ‌خان پسر روشن‌الدّوله بهکهاری خان بهادر رستم جنگ (غلام ‌علی ‌خان، ١٨). نام اصلی کتاب شاه عالم‌نامه است و به عنوانهای آیین عالمشاهی، تاریخ عالمشاهی، تاریخ عالمنامه و شرفنامه (اته، ١٦٠, ٢٦٨) نیز خوانده شده است.
نویسنده منشیِ شاهزاده میرزا جوان‌بخت جهاندار شاه بود که در شعبان ١٢٠٣ ق / مه ١٧٨٩ م در بنارس درگذشت. غلام ‌علی‌ خان پس از مرگ وی به لکهنو رفت (استوری، I / ٦٢٤, ٦٤٠؛ ریو، I / ٢٧٨-٢٧٩) و در ١٢٢١ ق / ١٨٠٦ م درگذشت (قاموس‌ الاعلام). آیین عالمشاهی به نثری متکلّف و آمیخته به نظم نوشته شده است. عمدۀ وقایع یاد شده در این کتاب در فاصلۀ ١١٦٧-١٢٠٣ق / ١٧٥٤- ١٧٨٩ م، یعنی از هنگام برکناری احمدشاه تا اواسط سلطنت شاه عالم روی داده است.
این کتاب در دو بخش تنظیم شده است: بخش نخست پس از مقدمه‌ای کوتاه، با سلطنت عالمگیر دوم (١١٦٧-١١٧٣ق / ١٧٥٤-١٧٦٠م) شروع می‌شود و با جلوس شاه عالم در دهلی (جمادی‌الاول ١١٧٣ ق / دسامبر ١٧٦٠ م) پایان می‌پذیرد. بخش دوم از شورش ضابطه ‌خان و لشکرکشی او به دهلی آغاز می‌شود و با گرفتار آمدن شاه عالم به دست غلام قادر و کور شدن وی در ١٢٠٣ ق / ١٧٨٩ م پایان می‌پذیرد (اته، I / ١٦٠؛ ریو، I / ٢٨٢).
در نسخ خطی این کتاب، گاه در چگونگی فصل‌بندی و کمی و بیشی مطالب، مختصر تفاوتهایی دیده می‌شود. کامل‌ترین آنها، یکی از دو نسخۀ کتابخانۀ موزۀ بریتانیاست که افزون‌بر مطالب یاد شده، در انتهای بخش نخست، فصلی در باب زنان و فرزندان شاه عالم، و در آغاز بخش دوم اشعاری در ستایش او، و در پایان همین بخش، پیوستی در باب شقاوتهای غلام قادرخان، دستگیری وی و استقرار مجدّد سلطنت شاه عالم در ربیع‌الاول ١٢٠٣ ق / دسامبر ١٧٨٨ م و نیز کشته شدن غلام قادر در جمادی‌الثانی ١٢٠٣ ق / مارس ١٧٨٩ م آمده است. از ویژگیهای مهم این کتاب، نقل‌ نامه‌ای است که نویسنده از طرف شاهزادۀ جوان‌بخت خطاب به جرج سوم پادشاه انگلستان نوشته است (ریو، همانجا).
آیین عالمشاهی با عنوان شاه عالم نامه در سالهای ١٩١٢-١٩١٤م در دو بخش در کلکته به چاپ رسیده است، اما نسخۀ چاپی شامل تمامی مطالب کتاب نیست و تنها به ذکر وقایع تا سالهای ١١٧٥ ق / ١٧٦١ م می‌پردازد (استوری، I / ٦٤١). چند سال پس از اتمام تألیف آیین عالمشاهی، نویسنده، کتابی مستقل به عنوان مقدمۀ شاه عالم نامه تألیف کرد که وقایع دوران جانشینان اورنگ زیب را تا پایان سلطنت عالمگیر دوم (١٠٦٨-١١٧٣ق / ١٦٥٨-١٧٦٠ م) شامل است (ریو، I / ٢٧٨-٢٧٩). بیش‌تر مطالب آیین عالمشاهی در کتاب «تاریخ سلطنت شاه عالم» اثر کلنل فرانکلین که معاصر غلام ‌علی‌ خان بوده، به انگلیسی نقل شده است.

مآخذ

غلام ‌علی‌ خان، شاه عالم نامه (در تاریخ هند)، کلکته، ١٩١٤؛
قاموس ‌الاعلام، ذیل غلام‌ علی، منزوی، خطی، ٦ / ٤٥٧١-٤٥٧٢؛
نیز:

Ethe, H., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Library of India office, Vols. Iand II, London, ١٩٠٣;
Rieu, Charles, Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Vol., I, London, ١٩٦٦;
Storey, C. A., Persian Literature, A Bio-Bibliographical Survey, Vol. I. London, ١٩٥٨.

بخش ادبیات