آشوبِ آخِرُالزَّمان، رسانۀ تاریخی مختصری پیرامون حوادث دوران مشروطیت در خراسان، نوشتۀ شیخ‌حسین اولیای بافقی (زنده در ١٣٣٠ق / ١٩١٢م). نویسنده در این رساله که آن را در همین سال خطاب به یکی از بزرگان معاصرش نگاشته، به شرح رویدادهای روزگار استبداد صغیر و جنگ رشیدالسلطان و ارشدالدوله پرداخته است. وی پس از مقدمه‌ای کوتاه اوضاع شهر مشهد را بررسی کرده و از کشمکش میان مشروطه‌خواهان و استبداد‌جویان آن شهر سخن رانده است. او هرچند به تصریح از مشروطه‌خواهان انتقاد نکرده و جانب مستبدان را نیز نگرفته است، لیکن از محمدعلی‌شاه با احترامی بسیار یاد کرده و از اینکه این آشوبها مایۀ برهم خوردن اوضاع اجتماعی کشور گردیده، تلویحاً به انتقاد پرداخته است.
حادثۀ بمباران حرم مطهر حضرت‌رضا(ع) توسط نیروهای روسی در این رساله به تفصیل شرح داده شده است. نویسنده که خود ناظر این جریان بوده، پس از ختم غایله به درون حرم راه یافته و از خسارات و کشتارهایی که در آن‌جا به بار آمده به گونه‌ای مفصل سخن رانده و اقوال گوناگونی را که در آن روزها از تعداد کشته‌ها و میزان دزدیها از موزه و کتابخانۀ آستان‌قدس در میان مردم پراکنده بوده، برشمرده است. چنین می‌نماید که او در نقل این مسائل جانب احتیاط را نگه داشته است.
در صفحۀ پایانی اشاره کرده که این رساله را در مدت ١٢ روز نوشته است و از اینکه به جای گردآوری احادیث مذهبی و پرداختن به دانشهای دینی، به تاریخ‌نویسی و روزنامه‌نگاری روی آورده، همکارانش او را نکوهش کرده‌اند. روی هم، این رساله در روشن ساختن گوشه‌هایی از تاریخ ولایات ایران در دوران مشروطیت و آشوبهای پس از آن، اثری سودمند است و برای تکمیل این قسمت از تاریخ، منبعی ارزنده به‌شمار می‌آید. این رساله یک‌بار در مجلۀ وحید (شمـ ٢٥٦-٢٥٧، خرداد ١٣٥٨ش) به چاپ رسیده و نسخۀ خطی آن که به خط نویسنده است و آن را در تاریخ ١٧ جمادی‌الاول ١٣٣٠ق / ٤ مۀ ١٩١٢م تحریر کرده در کتابخانۀ آستان‌قدس رضوی موجود است.

مآخذ

آستان‌قدس، فهرست، ٧ / ٣، اولیای بافقی، شیخ‌حسین، «آشوب آخرالزمان»، وحید، س ١٧، شمـ ٤، ٥ (خرداد ١٣٥٨ش)، شمارۀ مسلسل ٢٥٦-٢٥٧، صص ٥١-٦٣؛
منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، ٦ / ٤٢١٥.

سیدعلی آل‌داود