آصِف‌خان، خواجه غیاث‌الدین علی قزوینی، از دولتمردان صاحب کمال، سرشناس و ایرانی‌الاصل دورۀ اکبرشاه (٩٦٣-١٠١٤ق / ١٥٥٦-١٦٠٥م). وی فرزند آقا ملّای دوات‌دار قزوینی (صمصام‌الدوله، ٩٠؛ علّامی، تعلیقات مترجم به انگلیسی، ٣٩٨) از رجال دربار شاه طهماسب صفوی (٩١٩-٩٨٤ق / ١٥١٣-١٥٧٦م) است که خود را از اولاد شیخ شهاب‌الدین سهروردی (٥٣٩-٦٣٢ق / ١١٤٤-١٢٣٥م) می‌دانست (صمصام‌الدوله، ٩٠-٩١). غیاث‌الدین برخلاف برادرانش میرزا ‌بدیع‌الزمان حاکم کاشان پدر میرزاجعفر آصف‌خان (ه‌ م) و آقامحمد زمان، دیوانی دارالسلطنۀ تبریز و احمدبیگ از حاکمان محال خراسان (اسکندربیگ، ١٦٦) که در ایران و دربار شاه‌طهماسب ماندگار شدند، راه هند در پیش گرفت (صمصام‌الدوله، ٩٠-٩١؛ علامی، تعلیقات مترجم به انگلیسی، ٤٧٩) و همچون غیاث‌بیگ تهرانی پدر ابوالحسن آصف‌خان (ه‌ م) وزیر مقتدر جهانگیر، از مردان بسیار مؤثر و بانفوذ دربار تیموریان هند شد. آصف‌خان به همراه تنی چند از سرداران وفادار به اکبرشاه، عهده‌دار اقدامات نظامی مهمی گشت که منجر به غلبۀ اکبر بر راجپوتها و تصرف قلاع و مراکز قدرت آنان در گُجْرات و نواحی شمال هند گردید، چنان که علامی نام او را در شمار «بهادران اخلاصمند» اکبرشاه ‌یاد کرده است (٣ / ٤٩). نخستین‌بار در ٩٧٦ق / ١٥٦٨م پس از تصرف قلعۀ «چَتور» همراه قلیچ‌خان اندجانی مأموریت یافت که شاهزادگان یاغی را وادار به فرمانبری سازد (خافی‌خان، ١٧٣؛ فرشته، ١ / ٢٥٨). آنگاه در ایلغار ٩ روزۀ گجرات در ٩٨١ق / ١٥٧٣م در رکاب اکبرشاه مأموریتهای دشواری انجام داد و الحاق لشکر «پَتن» را به اردوی اکبرشاه به انجام رساند (٢ جمادی‌الاول ٩٨١ق / ٣٠ اوت ١٥٧٣م، ملاعبدالباقی نهاوندی، ٧٩٧-٧٩٩). پس از بازگشت از گجرات به پاس خدماتش، در ١٦ جمادی‌الاول ٩٨١ق / ١٤ سپتامبر ١٥٧٣م به خطاب آصفخانی نایل و به بخشیگری (مقام لشکرآرایی و انتظام امور سپاه) گجرات زیر فرمان میرزاعزیز کوکه منصوب شد (نهاوندی، ٧٩٦-٧٩٩؛ علّامی، ٣ / ٦٤).
در جنگ اکبرشاه با «رانا» آصف‌خان در سپاهی که به فرماندهی کنورمانسنگهه از اَجْمیر به سوی کوکند رهسپار شد (دوشنبه دوم محرم ٩٨٤ق / اول آوریل ١٥٧٦م)، در کهنور از فرماندهان هراول (دستۀ پیشقراولان لشکر) بود (صمصام‌الدوله، ٩١؛ علامی، ٣ / ١٧٤) و پس از پیروزی سپاه مغول در این جنگ، اکبرشاه وی را با جمعی دیگر از سرداران خود برای پاک کردن « ایدر» از شورشیان به آن سامان فرستاد (٩٨٤ق / ١٥٧٦م). آصف‌خان در موقعیت بحرانی و دشواری که پس از کشته شدن میرزا‌مقیم نقشبندی روی داده بود، فرماندهی سپاه را به عهده گرفت و دشمن را سرکوب و «ایدر» را تصرف کرد (صمصام‌الدوله، ٩٢؛ علّامی، ٣ / ١٩١، ١٩٩). در ٩٨٦ق / ١٥٧٨م همراه کنور مانسنگهه و زین‌خان کوکه مأمور گوشمالی امرای بلوچ گردید (علامی، ٣ / ٢٤٨) و در ٩٨٧ق / ١٥٧٩م به مالوه و گجرات اعزام شد تا زیر نظر شهاب‌الدین احمدخان به انتظام امور لشکری (بخشیگری) بپردازد (علامی، ٣ / ٢٦٤).
خواجه غیاث‌الدین علی‌آصف‌خان در ٩٨٩ق / ١٥٨١م در گجرات وفات یافت (صمصام‌الدوله، ٩٢). او را مردی شجاع و خوش‌سخن توصیف کرده‌اند (علامی، ٣ / ٦٤).
ازدواج دختر او با ابوالحسن آصف‌خان وزیر مقتدر جهانگیر و برادر نورجهان و پدر ممتاز محل دو ملکۀ معروف هند، نفوذ خانوادۀ او را افزونی بخشید (علامی، تعلیقات مترجم به انگلیسی، ٣٩٨، ٥٧٥). لیکن پسر او میرزا ‌نورالدین به سبب شرکت در توطئۀ شاهزادۀ دربند (خسرو) بر ضد جهانگیر، به دار کشیده شد (صمصام‌الدوله، ٩٣؛ جهانگیر‌گورکانی، دیباچۀ جهانگیرنامه، ٧١).

مآخذ

اسکندربیک‌منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ١٣٥٠ش، ١ / ١٦٦؛ جهانگیر گورکانی، نورالدین محمد، جهانگیرنامه، به کوشش محمدهاشم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٥٩ش، صص ٧٠-٧١؛ خافی‌خان نظام‌الملکی، منتخب‌اللباب، به کوشش مولوی کبیرالدین احمد و مولوی غلام‌قادر، کلکته انجمن آسیایی بنگاله، ١٨٦٩م؛ صمصام‌الدوله، شاهنوازخان، مآثرالأمراء، به کوشش مولوی عبدالرحیم، کلکته، انجمن آسیایی بنگاله، ١٨٨٨م؛ علّامی، ابوالفضل، اکبرنامه، به کوشش مولوی عبدالرحیم، کلکته، انجمن آسیایی بنگاله، ١٨٨٦م؛ فرشته، محمدقاسم، تاریخ، کانپور، ١٢٩٠ق؛ نهاوندی، ملاعبدالباقی، مآثر رحیمی، به کوشش محمدحسین هدایت، کلکته، انجمن آسیایی بنگاله.

بخش تاریخ