اَلبِدایَةُ وَالنَّهایة، مهم‌ترین و معروف‌ترین اثر ابن‌کثیر (ﻫ م) در تاریخ عمومی و اسلام از آغاز تا عصر مؤلف. به‌نظر می‌رسد که قصد مؤلف، نگاشتن اثری با هدف تاریخ‌نگاری نبوده است و آنگونه که ترکیب موضوع اثر و روش مؤثر در گزینش اخبار مندرج در آن نشان می‌دهد، بیان دیدگاه و نگرش اسلامی دربارۀ آغاز و انجام آفرینش و خلقت انسان موردنظر بوده است (ابن‌کثیر، ١/ ٦؛ نیز ﻧﻜ : لائوست، ٦٤).
مؤلف در دیباچۀ کتاب، محتوای آن را به ٣ بخش تقسیم می‌کند: «بدایة»: از آفرینش تا پایان زندگی پیامبر اسلام(ص)؛ «خلافت یا تاریخ اسلام»: از وفات پیامبر(ص) تا عصر مؤلف؛ «نهایة»: در حوادث بزرگ آخر زمان یعنی «فِتَن و مَلاحِم».
روش ابن‌کثیر در بخش نخست، استناد به قرآن و احادیث قابل اعتماد است و چنانکه خود گفته، در نقل اسرائیلییات، تنها به آنچه موافق شرع و سنت رسول خداست، استناد کرده است (همانجا). مؤلف در قسمت اول این بخش، بیشتر به سرگذشت پیامبران و امتهای پیشینِ یاد شده در قرآن پرداخته است. قسمت دوم بخش نخست (بدایة) مربوط به سیرت پیامبر اسلام(ص)، و از مفصل‌ترین بخشهای کتاب است. در این بخش اتکای عمدۀ ابن‌کثیر بر سیرۀ ابن اسحاق بوده، با اینهمه، فقط به همین مأخذ قناعت نکرده است، زیرا گذشته از رجوع به دیگر کتابهای مغازی و سِیَر، به قرآن و حدیث نیز بسیار استناد کرده است. کتابهای جامع حدیث، نوشته‌های متأخر در سیرۀ پیامبر(ص) مانند دلائل النبوۀ ابونعیم اصفهانی و ابوبکر بیهقی، مآخذ مربوط به زندگی‌نامۀ صحابه و تابعین مانند معجم طبرانی، معجم‌الصحابۀ ابونعیم اصفهانی، اسدالغابۀ ابن اثیر و آثار متأخرتری چون تهذیب مزی، آثار ذهبی، ابن عساکر، سهیلی و ابن سیدالناس (ﻧﻜ : لائوست، ٧٦-٧٧) از مآخذ مهم ابن کثیر در تألیف این اثر بوده است. وی در عین استفاده از مآخذ پیشینیان، خود نیز جابه‌جا، به عنوان یک عالم حدیث و رجال، در کیفیت روایت و اسناد و تصحیح خبر اظهارنظر می‌کند (مثلاً ﻧﻜ : ٢/ ١٨٣، ٣/ ١٢٥، ٥/ ٣٥٦، ٦/ ٢٣٥).
در بخش دوم، ابن‌کثیر به شیوۀ معمول مورخان گذشته، حوادث تاریخی پس از اسلام را سال به سال به صورت متوالی یاد کرده، و مطالب مربوط به هر سال را به ترتیب در دو قسمت حوادث و وفیات آورده است. وفیات این بخش قسمت قابل‌ملاحظه‌ای را تشکیل می‌دهد. این بخش نیز خود دو قسمت متمایز دارد: قسمت اول از آغاز خلافت تا پایان قرن ٧ق/ ١٣م و قسمت دوم از آغاز قرن ٨ق/ ١٤م به بعد.
در قسمت اول بخش دوم، ابن‌کثیر افزون بر مآخذ بخش نخست، از نوشته‌های مورخان معروف مانند تاریخ طبری، تاریخ بغداد خطیب، تاریخ دمشق ابن‌عساکر و ذیل ابوشامه بر آن، المنتظم ابن جوزی، الکامل ابن‌اثیر، مرآة‌الزمان سبط ابن جوزی و ذیل یونینی بر آن، دول‌الاسلام ذهبی و بسیاری دیگر بهرۀ شایان برده است (ﻧﻜ : لائوست، ٧٧-٨٠). دورۀ پس از مغول در این قسمت بیشتر به تاریخ شام و دمشق اختصاص یافته است (همو، ٨٠-٨١). ابن کثیر در این قسمت برخی مآخذ مهم تاریخ منطقه را نادیده گرفته است (همو، ٨١-٨٢). ابن کثیر با وجود استنادهای مکرر به وفیات ابن‌خلکان، این مؤلف را به سبب مجامله و تسامح در برابر شعرا و کسانی که از نظر عقیده مبغوض وی مجامله و تسامح در برابر شعرا و کسانی که از نظر عقیده مبغوض وی بوده‌اند، نکوهش کرده است (مثلاً ﻧﻜ : ١١/ ١١٣، ١٢/ ٥٣؛ قس: لائوست، ٨٠). البته باید یادآور شد که البدایه، خود از استشهادات شعری خالی نیست (مثلاً ﻧﻜ : ٢/ ١٨٣، ٣٣٤-٣٣٥، ﺟﻤ ).
قسمت دوم بخش دوم، یعنی دورۀ حیات ابن کثیر (ﻧﻜ : ١٤/ ٩بب‌ ) مانند دورۀ اخیر قسمت نخست این بخش ناظر بر تاریخ شام و دمشق، و خود در دو بخش است: بخش اول متکی بر ذیل برزالی بر تاریخ ابوشامه است و بخش دوم بیان دیده‌ها و شنیده‌های خود ابن‌کثیر؛ این قسمت مأخذ با ارزشی برای تاریخ شهر دمشق شمرده می‌شود (ﻧﻜ : لائوست، ٨٣). واپسین مطالب بخش دوم به وقایع سال ٧٦٧ق/ ١٣٦٦م مربوط است.
دربارۀ دو بخش اخیر کتاب، بعضی از محققان پایان کار ابن‌کثیر را وقایع سال ٧٣٨ق و مطالب بعدی را از یکی از شاگردان او، احتمالاً از ابن‌حجی دانسته‌اند (ﻧﻜ : طباخ، ٣٧٧)؛ اما برخی دیگر معتقدند که القاب و عبارات ستایش‌آمیزی که در وقایع سال ٧٦٧ق به مناسبت سخن از درس تفسیر ابن‌کثیر از سوی بعضی شاگردان او افزوده شده، نمی‌توان دلیلی بر آن باشد که تألیف این قسمت به کسی جز ابن‌کثیر نسبت داده شود (د همان، ٩١-٩٢)، و نظر اخیر درست‌تر می‌نماید. با اینهمه، احتمالاً و دست‌کم در برخی نسخه‌های البدایه افزودگیهایی به دست کسانی جز خود مؤلف صورت گرفته است که منحصر به قسمت پایانی کتاب نیست (مثلاً ﻧﻜ : ٩/ ٢٦٧-٢٦٨، ٣٠٩).
همانگونه که کار ابن‌کثیر در قسمت اخیر البدایه، ذیلی بر نوشته‌های پشینیان دربارۀ تاریخ دمشق بود، پس از او نیز دیگران، ذیلهایی بر نوشتۀ او پدید آوردند. از آن میان ذیل ابن‌حجی، شاگرد وی، مشتمل بر وقایع سالهای ٧٤١ تا ٨١٦ق شناخته‌تر است (ساخوی، ٣١٠؛ نیز ﻧﻜ : لائوست، ٨٥)؛ انباء‌الغمر، اثر ابن‌حجر، مشتمل بر وقایع پس از ٧٧٣ق را نیز ذیلی بر تاریخ ابن‌کثیر تلقی کرده‌اند (ﻧﻜ : ابن صیرفی، ٣٠٧-٣٠٨)؛ پسر ابن‌کثیر هم ذیلی بر تاریخ پذیرش نوشته بود (ﻧﻜ : سخاوی، همانجا)؛ تاریخ دمشق ابن قاضی شهبه (از ٨١٥ق ببـ)، با در میان بودن نوشتۀ ابن‌حجی، ذیلی دیگر بر تاریخ ابن کثیر است (لائوست، ٨٦)؛ تاریخ بزرگ عینی (تا٨٥٠ق) هم نوعی تألیف متکی بر این اثر ابن کثیر، ملهم از آن و ذیل بر آن شمرده می‌شود (همو، ٨٧؛ برای دیگر ذیلها و مختصرهای آن، ﻧﻜ : ابوملحم، ١/ ت ـ ث).
تا فرا رسیدن عصر عثمانی، چندتن از مورخان دمشق مانند یوسف ابن عبدالهادی، نعیمی و ابن طولون کما بیش از اهمیت نوشتۀ تاریخی ابن کثیر یاد کرده‌اند (ﻧﻜ : لائوست، ٨٧-٨٨). در دورۀ عثمانی، هر چند مناسب برای یادآوری از مورخ عهد ممالیک نبود (همو، ٨٨)، تاریخ ابن‌کثیر به قلم محمد بن محمد بن دلشاد به ترکی برگردانده شد (ﻧﻜ : عزاوی،١/ ١٩٩).
نخستین‌بار البدایة (فقط دو بخش اول) در ١٤ جلد در قاهره (١٣٥١-١٣٥٨ق) چاپ شد. چاپ دیگر آن، در همان حجم، در ١٩٦٦م در بیروت، و بار دیگر در همانجا در ١٩٨٨م به کوشش علی شیری، و باز در همانجا و همان سال به تصحیح احمد بوملحم و دیگران صورت گرفت.
بخش سوم این اثر به علت محتوای ویژۀ آن ــ که پیوستگی موضوعی ظاهری با بخش نخستین ندارد ــ در چاپهای کتاب یا فروگذاشته شده، یا به صورتهای جداگانه به طبع رسیده است. این بخش (با عنوان النهایة) یک بار به کوشش اسماعیل انصاری در ریاض (١٣٨٨ق) در دو جلد، و بار دیگر در قاهره (١٩٨١م)، در یک مجلد (شامل دو جزء) منتشر، و اخیراً با عنوان النهایة فی الفتن و الملاحم به تصحیح احمد عبدالشافی در بیروت (١٩٨٨م) طبع شده است. چاپ دیگری از این بخش با عنوان النهایة (الفتن و الملاحم) به کوشش محمد زینی در مصر در یک مجلد (شامل دو جزء) انتشار یافته است.
گذشته از چاپهای یاد شده، قسمتهایی از آن هم به مناسبت محتوا با نامهای ویژه استخراج و چاپ شده است: از آن جمله است: بدایة الخلق (شامل بخش اول اثر)، به کوشش محمد جمل، بیروت، ١٩٨٥م؛ المسیح عیسی بن مریم(ع)، به کوشش ع. ح. محمود، قاهره، ١٩٨٦م و بیروت، ١٩٨٧م؛ قصص‌الانبیاء، که بارها چاپ شده است؛ شمائل الرسول و دلائل نبوته و فضائله و خصائصه، قاهره، ١٣٥١ق؛ و بار دیگر به کوشش م. عبدالواحد در همانجا در ١٣٨٦ق؛ مولد رسول الله، به کوشش صلاح‌الدین منجد، بیروت، ١٩٦١م؛ عمر بن عبدالعزیز، به کوشش احمد شرباصی، ١٩٦٢م.

مآخذ

ابن صیرفی، علی، ابناء العصر، به کوشش حسن حبشی، قاهره، ١٩٧٠م؛
ابن‌کثیر، البدایة؛
ابوملحم، احمد، مقدمه بر البدایة و النهایة، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
دهمان، محمد احمد، «ذیل تاریخ‌الحافظ ابن‌کثیر»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٦٤ق/ ١٩٤٥م، ج ٢٠(١-٢)؛
سخاوی، محمد، الاعلان بالتوبیخ، به کوشش روزنتال، بغداد، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛
طباخ، محمود، «حول تاریخ‌الحافظ ابن‌کثیر»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٦١-١٣٦٢ق/ ١٩٤٣م؛
ج ١٨ (١-٢)؛
عزاوی، عباس، التعریف بالمؤرخین، بغداد، ١٣٧٦ق؛
نیز:

Laoust, H., «Ibn Kaṭīr Historien», Arabica, ١٩٥٥, vol. II
یوسف رحیم‌لو