اُمِّ حَبیبه، رمله (د ٤٤ ق/ ٦٦٤ م)، دختر ابوسفیان (ه‌ م) و همسر پیامبر (ص). در برخی منابع نام او هند ذكر شده است (بلاذری، ١/ ٤٣٨؛ نیز نک‌ : ابن عبدالبر، ٤/ ١٨٤٣، ١٩٢٩). تاریخ ولادت وی را ١٧ سال پیش از بعثت (ح ٥٩٣ م) یاد كرده‌اند (ابن حجر، ٤/ ٣٠٥) و این تاریخ با روایاتی كه سن او را در ٧ ق، سی و چند ساله دانسته‌اند، توافق دارد (نک‌ : ابن سعد، ٨/ ٧٠؛ طبری، «المنتخب ... »، ٦٠٧؛ ابن عساكر، ٨٧).
وی نخست همسر عبیدالله بن جحش اسدی بود (ابن اسحاق، ٢٥٩؛ ابن هشام، ١/ ٢٣٨) و از وی دختری متولد شد كه حبیبه‌اش نامیدند و او را كنیۀ ام حبیبه، از همین جاست (ابن‌اسحاق، همانجا؛ ابن سعد، ٨/ ٦٨). وی از نخستین بانوانی بود كه هنگام مهاجرت مسلمانان به حبشه، همراه همسر خود به آن دیار رفت (همانجاها؛ طبری، تاریخ، ٣/ ١٦٥). پس از درگذشت عبیدالله در حبشه، پیامبر(ص) در ٦ یا ٧ ق، عمرو بن امیۀ ضمری را نزد نجاشی فرستاد و به او وكالت داد تا ام حبیبه را به همسری آن حضرت درآورد و همراه دیگر مسلمانان به مدینه گسیل كند (ابن اسحاق، همانجا؛ ابن سعد، ٨/ ٧٠؛ ابن حبیب، ٧٦). نجاشی نیز ام حبیبه را با دیگر مهاجران یا اندكی زودتر، با هدایایی روانۀ مدینه كرد (ابن سعد، همانجا؛ بلاذری، ١/ ٤٣٩؛ نیز نک‌ : ابن عساكر، ٧٦، ٧٩، ٨٠).
از آنجا كه ابوسفیان در زمرۀ دشمنان اسلام بود، ابن عباس نزول آیۀ «عَسَی اللّهُ أَنْ یجْعَلَ بَیْنَکُ‌مْ وَ بَیْنَ الَّذینَ عادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً» (ممتحنه/ ٦٠/ ٧) را با ازدواج پیامبر (ص) و ام حبیبه دختر وی مرتبط دانسته است (نک‌ : ابن‌سعد، همانجا؛ نیز بیهقی، ٣/ ٤٥٩).
پس از فتح مكه، ابوسفیان برای تجدید صلح حدیبیه به مدینه آمد، اما چون نزد دخترش ام حبیبه رفت، وی او را مشرك و ناپاك خواند و اجازه نداد بر جای رسول خدا بنشیند (ابن هشام، ٤/ ٣٨، نیز ٣/ ٣٠٦).
ام حبیبه، پس از كشته شدن عثمان، پیراهن آغشته به خون وی را همراه نعمان بن بشیر نزد برادرش معاویه، به دمشق فرستاد (مسعودی، ٢/ ٣٥٣).
وی در ٤٤ق در ٧٤ سالگی درگذشت (ابن‌سعد، ٨/ ٧١؛ بسوی، ٣/ ٣١٨؛ بلاذری، ١/ ٤٤٠).
ام حبیبه، احادیثی از پیامبر (ص) نقل كرده است (نک‌ : احمد بن حنبل، ٦/ ٣٢٥- ٣٢٨، ٤٢٥- ٤٢٨). برادرانش معاویه و عنبسه، و نیز كسانی چون انس بن مالك، ابوبكر بن سعید ثقفی، ابوجراح قرشی و دیگران از او روایت كرده‌اند (بلاذری، ١/ ٤٤١؛ ابن عساكر، ٧٠، ٧٦).
روایتی نقل شده كه وی به دمشق نیز سفر كرده است (همانجا). حتى برخی وفات او را در همانجا دانسته‌اند و در كنار گورستان باب صغیر مزاری نیز به وی منسوب شده است (نک‌ : همو، ٧٠؛ ابن بطوطه، ٥٩؛ تنوخی، ٤٦٩؛ رضا، ٢٨٤). اما چنانکه در برخی روایات معتبر آمده، وی در مدینه درگذشت و همانجا نیز مدفون شد (ابن سعد، همانجا؛ بلاذری، ١/ ٤٤٠؛ ابن‌عساكر، همانجا؛ نیز نک‌ : ابن‌قدامه، ٨٢).

مآخذ

ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، به كوشش سهیل زكار، بیروت، ١٣٩٨ ق/ ١٩٧٨ م؛
ابن بطوطه، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٥ م؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دكن، ١٣٦١ ق/ ١٩٤٢ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
ابن سعد، محمد، كتاب الطبقات الكبیر، به كوشش بروكلمان، لیدن، ١٣٢١ ق؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦٠ م؛
ابن‌عساكر، علی، تاریخ مدینة دمشق، تراجم النساء، به كوشش سكینه شهابی، دمشق، ١٤٠٢ ق/ ١٩٨١ م؛
ابن قدامه، عبدالله، التبیین فی انساب القرشیین، به كوشش محمد نایف دلیمی، بیروت، ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٨ م؛
ابن هشام، عبدالملك، السیرة النبویة، به كوشش مصطفى سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ ق/ ١٩٣٦ م؛
احمد بن حنبل، مسند، بیروت، دارصادر؛
بسوی، یعقوب، المعرفة و التاریخ، به كوشش اكرم ضیاء عمری، بغداد، ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٦ م؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
بیهقی، احمد، دلائل النبوة، به كوشش عبدالمعطی قلعجی، بیروت، ١٩٨٥ م؛
تنوخی، عزالدین، «الاهتداء الى قبر معاویة بن ابی سفیان بدمشق»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٥٥ ق/ ١٩٣٧ م، شم‌ ١٥؛
رضا، احمد، «آراء و انباء، قبر معاویة ... »، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٣٦٤ ق/ ١٩٤٥م، شم‌ ٢٠؛
طبری، تاریخ؛
همو، «المنتخب من كتاب الذیل المذیل»، همراه ج ١١ تاریخ؛
قرآن كریم؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به كوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ ق/ ١٩٦٥ م.

غلامرضا جمشیدنژاد