اُمِّ اَیْمَن، بَرَكة بنت ثعلبة بن عمرو، از زنان صحابی. او كنیزی حبشی (زهری، ١٧٧؛ طبرانی، ٢٥/ ٨٦) از آنِ عبدالله بن عبدالمطلب یا همسرش آمنه بود و پس از درگذشت پدر و سپس مادر پیامبر (ص)، به آن حضرت تعلق یافت (نک‌ : ابن‌سعد، ٨/ ٢٢٣؛ بلاذری، ١/ ٩٦). گفته‌اند كه پس از درگذشت آمنه در ابواء (ه‌ م)، او پیامبر (ص) را تا ورود به مكه مراقبت كرد (ابن قتیبه، ١٥٠) و گویا همچنان تا مدتها در خدمت پیامبر (ص) بود (بلاذری، ١/ ٤٧٢) و آن حضرت وی را به هنگام ازدواج با خدیجه آزاد كرد و او به همسری عبید بن زید خزرجی درآمد و ایمن از او بزاد و به همین سبب به «ام ایمن» شهرت یافت. او پس از چندی كه عبید درگذشت، با زید بن حارثه كه آزاد شده، و سپس فرزند خواندۀ پیامبر بود، ازدواج كرد و اسامه (ه‌ م) از او متولد شد (ابن سعد، ٤/ ٦١، ٨/ ٢٢٣؛ بلاذری، همانجا).
ام ایمن از نخستین گروندگان به اسلام بود و بعدها به مدینه هجرت كرد (نک‌ : بلاذری، ١/ ٢٦٩؛ ابن عبدالبر، ٤/ ١٧٩٣؛ ابن اثیر، ٥/ ٥٦٧). همچنین گفته شده است كه وی از مهاجران به حبشه بود (ابن عبدالبر، ابن اثیر، همانجاها)، اما با توجه به اینکه مهاجرت به حبشه در سال ٥ بعثت صورت گرفت و مهاجران در ٧ هجری مستقیماً به مدینه بازگشتند (طبری، ٢/ ٣٢٩)، این گزارش ناپذیرفتنی می‌نماید و احتمالاً در این باب خلطی پیش آمده است (نیز نک‌ : ابن عبدالبر، ٤/ ١٧٩٤).
ام ایمن در جنگ احد حضور داشت و جنگجویان را سیراب، و مجروحان را مداوا می‌كرد. وی در خیبر نیز همراه پیامبر (ص) بود (واقدی، ١/ ٢٤١، ٢٥٠، ٢/ ٦٨٥؛ ابن‌سعد، ٨/ ٢٢٥؛ بلاذری، ١/ ٣٢٠). تاریخ دقیق درگذشت او روشن نیست. برخی گفته‌اند كه او حدود ٥ ماه پس از رحلت پیامبر درگذشت (طبرانی، همانجا، به نقل از زهری)، اما بنا بر نقل ابن سعد (٨/ ٢٢٦)، وی تا اوایل روزگار خلافت عثمان زنده بوده است (نیز نک‌ : طبرانی، همانجا؛ ذهبی، ٢/ ٢٢٧).
ام ایمن سخت مورد علاقۀ پیامبر (ص) بود و حتى گفته‌اند گاه او را مادر خطاب می‌كرد (ابن‌سعد، ٨/ ٢٢٣). احادیثی از منزلت بلند او نزد پیامبر (ص) نقل شده است (نک‌ : همو، ٨/ ٢٢٣-٢٢٦؛ ذهبی، ٢/ ٢٢٤). پیامبر (ص) ام ایمن را در خانه‌اش دیدار می‌كرد و پس از او ابوبكر و عمر نیز به پیروی از پیامبر، چنین می‌كردند (مسلم، ٢/ ١٩٠٧؛ ابن ماجه، ١/ ٥٢٣-٥٢٤؛ ابن عبدالبر، همانجا). از این رو، در برخی منابع حدیثی، بابی به عنوان فضایل ام ایمن آمده است (نک‌ : مسلم، ٢/ ١٩٠٧- ١٩٠٨). در برخی منابع شیعی نیز، با احترام از او یاد شده است (مثلاً نک‌ : كلینی، ٢/ ٤٠٥؛ ابن‌بابویه، ٧٦).
از ام ایمن چند حدیث روایت شده است (احمد بن حنبل، ٦/ ٤٢١؛ طبرانی، ٢٥/ ٨٧-٩١؛ ابن‌ماجه، ٢/ ١١٠٧). كسانی چون انس بن مالك، ابو یزید مدنی و حنش بن عبدالله صنعانی نیز از او روایت كرده‌اند (ابن حجر، ١٢/ ٤٥٩).

مآخذ

ابن اثیر، علی، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
ابن بابویه، محمد، امالی، به كوشش حسین اعلمی، بیروت، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٧ ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبرى، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦٠ م؛
ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ ق/ ١٩٦٩ م؛
ابن ماجه، محمد، سنن، استانبول، ١٤٠١ ق/ ١٩٨١ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
ذهبی، احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٦ ق/ ١٩٨٦ م؛
زهری، عبدالله، المغازی النبویة، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٤٠١ ق/ ١٩٨١ م؛
طبرانی، سلیمان، المعجم الكبیر، به كوشش حمدی عبدالمجید سلفی، بغداد، ١٩٨١ م؛
طبری، تاریخ؛
كلینی، محمد، الكافی، به كوشش علی اكبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ ق؛
مسلم بن حجاج، صحیح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، استانبول، ١٤٠١ ق؛
واقدی، محمد، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م.

حسن یوسفی اشكوری