جَهانْ‌آرا بِیْگُم (صفر ١٠٢٣- رمضان ١٠٩٢ / مارس ١٦١٤-سپتامبر ١٦٨١م)، ملقب به «بیگم صاحب» یا «صاحبه» و «پادشاه بیگم»، فرزند ارشد شاه‌جهان (سل‌ ‌١٠٣٧- ١٠٦٨ق / ١٦٢٨- ١٦٥٨م) و ممتاز محل (د ١٠٤٠ق / ١٦٣١م).
او دختر محبوب شاه جهان بود (نک‌ : لاهوری، ١ / ٩٤؛ خافی‌خان، ١ / ٥٩٨- ٥٩٩) و به همین سبب وقتی ممتاز محل درگذشت، شاه‌جهان نیمی از ثروت او را به جهان‌آرا داد و نیم باقی‌مانده را میان شاهزادگان دیگر تقسیم کرد (همو، ١ / ٤٦٠). جهان آرا پس از ممتاز محل، بانوی اول دربار شد تا جایی که مورخان از او با عنوان ملکه یاد کرده‌اند (نک‌ ‌: لاهوری، همانجا؛ کنبو، ٣ / ٤٩؛ قابل‌خان، ٢ / ٩٦٥). شاه‌جهان به‌جز رسیدگی به امور دربار، دیگر وظایف دولتی را که بر عهدۀ ممتاز محل بود، به جهان آرا تفویض کرد و مهر سلطنتی را نیز بدو سپرد (لاهوری، ١ / ٤٠٦، ٤٥٤؛ کنبو، ١ / ٣٧٦، ٣٨٤).
جهان آرا در جریان مخالفت و شورش اورنگ زیب (ه‌ م) کوشید تا او را به صلح و اطاعت از شاه‌جهان وادار کند، اما موفق نشد (نک‌ : عاقل‌خان، ٤٦- ٤٩، ٨٠-٨١؛ خافی‌خان، ٢ / ٣١). هنگامی که اورنگ زیب در ١٠٦٨ق / ١٦٥٨م به قهر و ستیز، تخت فرمانروایی را تصاحب و شاه‌جهان را حبس کرد و برادر خویش داراشکوه را کشت (جهان‌آرا، ١٩؛ بختاورخان، ١ / ١٦٧؛ شاهنوازخان، ١ / ٨٠١؛ طباطبایی، ١ / ٣٢٦)، دوران سختی و محنت جهان‌آرا آغاز شد. او در تمام مدت اسارت شاه‌جهان در قلعۀ آگره، همدم وفادار او بود (سرکار، ٢٣٣؛ اسمیث، ٣٩٨)، و همواره سعی کرد تا خشم شاه‌جهان، نسبت به اورنگ زیب را تخفیف دهد (رضوی، II / ٤٨١).
جهان‌آرا نزد ستی النساء خواهر طالب آملی ــ که بانویی اهل علم بود ــ آموزش دید (لاهوری، ٢ / ٦٢٩؛ صباح‌الدین، ٤٤٧-٤٤٨). او در علم قرائت و تجوید مهارت یافت؛ دوستدار ادب و مشوّق شعرا، و متمایل به تصوف بود و گاه خود نیز شعر می‌سرود (نک‌ : جهان‌آرا، ٣١-٣٣؛ سرخوش، ٤١؛ اصلح، ٢٤٣؛ صباح‌الدین، همانجا؛ نیز نک‌ : گلچین معانی، ١ / ٧٤٢: که برخی از اشعار منتسب بدو را بعید دانسته است).
جهان‌آرا از ٢٠ سالگی به سلسلۀ چشتیه ارادت داشت، اما تا ٧ سال پس از آن نیز پیری برای خود نیافت (جهان آرا، ٢٣). وی در ١٠٤٩ق / ١٦٣٩م همراه شاه‌جهان به کشمیر رفت و در آنجا مـلاشاه بـدخشـی (د ١٠٧٢ق / ١٦٦٢م) ــ پیـر قـادریـه ــ پس از درخواستهای مکرر جهان‌آرا و به واسطۀ داراشکوه که او نیز از مریدان ملاشاه بود، وی را به جرگۀ مریدان خود پذیرفت (همو، ١٩، ٢٣، ٢٤، ٢٧، ٣١؛ رضوی، II / ١٢٢-١٢٣). داراشکوه دو نامۀ ملاشاه بدخشی را که برای جهان آرا فرستاده بود، در سکینة الاولیاء خود آورده است (نک‌ : ص ١٨٦-١٩٠).
به گفتۀ جهان آرا، او اولین زن از خاندان تیموری بود که به تصوف گرایید (ص ٢٧- ٢٨). این گرایش، موجب ترویج سلسلۀ قادریه شد و ملاشاه از این گرایشها برای توسعۀ سلسله و بنای خانقاهها استفاده کرد (بختاورخان، ٢ / ٤١٠؛ اشر، ٢١٦؛ کخ، ٩٦-٩٧). آموزش تصوف در شاه جهان آباد (دهلی) نیز مدیون حمایت جهان آرا بود (اشر، ٢٧٢).
جهان آرا نیز چون شاه‌جهان به معماری و آبادی شهرها خاصه در آگره، شاه‌جهان آباد، کشمیر، لاهور و اجیبال علاقه داشـت و در ایـن راه تـلاش بسیـار کـرد (نک‌ : همو، ٢١٦-٢١٧). مسجد جامع آگره از برجسته‌ترین آثار معماری است که به دستور وی در فاصلۀ سالهای ١٠٥٣- ١٠٥٨ق / ١٦٤٣- ١٦٤٨م ساخته شده است (کنبو، ٢ / ١٩٣؛ اشر، ١٩٠, ٢٠١, ٢١٥؛ کخ، ١١٤، ١١٨- ١١٩). مجموعۀ جهان آرا در چاندی چوک در شاه‌جهان آباد شامل سرا، حمام و باغ صاحب‌آباد (برگرفته از نام خود او) است؛ باغ جهان آرا (زهرا باغ) از زیباترین و باشکوه‌ترین باغهای آگره، و اقامتگاهی برای تهی‌دستان در قلعۀ اکبر در سری‌نگر از دیگر بناهایی است که توسط جهان آرا ساخته و مرمت شده است (لاهوری، ٢ / ٩٩؛ اشر، ٢١٥-٢١٦؛ کخ، ١١٧؛ برای بناهای دیگر، نک‌ : اشر، ٢١٥-٢١٧؛ سیداحمد، ١ / ٢٩٩، ٣٠٠).
جهان‌آرا هیچ‌گاه ازدواج نکرد و چون درگذشت، پیکرش را در مقبرۀ ساده‌ای که به دستور خود او در ١٠٩٢ق / ١٦٨١م در جوار مقبرۀ نظام‌الدین اولیا در دهلی ساخته شده بود، به خاک سپردند. یک بیت فارسی از وی که نشان از علاقۀ او به صوفیان چشتیه‌ دارد، سنگ قبرش را مزین ساخته است (همو، ١ / ٣٥١؛ رضوی، II / ٤٨١؛ اشر، ٢١٥).

آثـار

١. مونس الارواح، که عنوان آن برگرفته از انیس الارواح اثر خواجه معین‌الدین چشتی (د ٦٣٣ ق / ١٢٣٦م) است (منزوی، ١١ / ٨٩٨)، زندگی‌نامۀ وی و مریدان او ست که جهان‌آرا مطالب آن را از کتب و رسائل معتبر، به‌ویژه سفینة الاولیاء داراشکوه، گرد آورده، و تألیف آن در رمضان ١٠٤٩ به انجام رسیده است (صباح‌الدین، ٤٤٨؛ ایوانف، ٧٨؛ رضوی، I / ١٣, II / ٤٨٠-٤٨١). از این اثر نسخ متعددی در کتابخانه‌های مختلف موجود است (ریو، I / ٣٥٧؛ فهرست ... ، ١ / ٣٧٧؛ نیز نک‌ : منزوی، ١١ / ٨٩٨-٩٠٠؛ استوری، I(٢) / ١٠٠١). گویا این اثر بارها به فارسی و با ترجمۀ هندی در هند چاپ سنگی شده است (ایوانف، همانجا)، ترجمۀ آن نیز چندین بار از جمله در ١٣١٥ق / ١٨٩٧م در لکهنو به چاپ رسیده است (نک‌ : راهی، ٢٢٦).
٢. صاحبیه، زندگی‌نامۀ ملاشاه بدخشی است که پس از پیوستن جهان آرا به سلسلۀ قادریه (١٠٥٠ق)، در ١٠٥١ق / ١٦٤١م به رشتۀ تحریر درآمد. متن فارسی و ترجمۀ اردو و انگلیسی این رساله به کوشش سردار علی احمدخان در لاهور (١٩٩٣م) به چاپ رسیده است.
٣. دیوان اشعار، که دو نسخۀ خطی آن در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا موجود است (راشدی، ٢٤٣). همچنین ظهورالدین احمد مجموعه‌ای از اشعار او را در مجلۀ تحقیق (لاهور، ٢٠٠٠م، شم‌ ٦٥) به چاپ رسانده است.
٤. مجموعۀ نامه‌های جهان‌آرا با عنوان «مکتوبات بیگم صاحبه»، که در ضمن نسخۀ عالمگیری (یا مجموعۀ خرد، مجموعۀ نامه‌های اورنگ زیب) آمده، و نسخه‌هایی از آن در دسـت است (نـوشاهی، ٤٢١-٤٢٢؛ برای نسخه‌های دیگر آن، نک‌ : منزوی، ٥ / ٢٣٢-٢٣٣).
تألیف یک سیاحت‌نامه، و یک مثنوی را نیز به جهان‌آرا نسبت داده‌اندکه در صحت انتساب آن تردید است (صباح‌الدین، ٤٥١، حاشیه).

مآخذ

اصلح‌ کشمیری، محمد، تذکرۀ شعرای کشمیر، به کوشش حسام‌الدین راشدی، کراچی، ١٣٤٦ش؛
بختاورخان، محمد، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب، به کوشش ساجده س. علوی، لاهور، ١٩٧٩م؛
جهان‌آرا بیگم، صاحبیه، به کوشش سردار علی احمدخان، لاهور، ١٩٩٣م؛
خوافی‌خان، محمدهاشم، منتخب اللباب، به کوشش کبیرالدین احمد و غلام قادر، کلکته، ١٨٦٩-١٨٧٤م؛
داراشکوه، محمد، سکینة الاولیاء، به کوشش تاراچند و محمدرضا جلالی‌نائینی، تهران، ١٣٤٤ش؛
راشدی، حسام‌الدین، تعلیقات بر تذکرۀ شعرای کشمیر (نک‌ : هم‌ ، اصلح کشمیری)؛
راهی، اختر، ترجمه‌های متون فارسی به زبانهای پاکستانی، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش / ١٩٨٦م؛
سرخوش، محمدافضل، کلمات الشعرا، به کوشش صادق علی دلاوری، لاهور، ١٩٤٢م؛
سید احمد‌ خان، آثار الصنادید، به کوشش خلیق انجم، دهلی‌نو، ١٩٩٢م؛
شاهنوازخان، مآثر الامرا، به کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٨٨م؛
صباح‌الدین عبدالرحمان، بزم تیموریه، به کوشش مسعود علی صاحب ندوی، چهپی، ١٣٦٧ق / ١٩٤٨م؛
طباطبایی، غلامحسین‌، سیر المتأخرین، لکهنو، چ سنگی، ١٣١٤ق؛
عاقل‌خان رازی، واقعات عالمگیری، به کوشش خان بهادر مولوی حاجی ظفرحسن، دهلی، ١٩٤٥م؛
فهرست مشروح بعض کتب نفیسۀ قلمیۀ مخزونۀ کتبخانۀ آصفیه، به کوشش تصدق حسین موسوی لکهنوی، حیدرآباد دکن، ١٣٥٧ق؛
قابل‌خان، ابوالفتح، آداب عالمگیری، گردآوری صادق مطلبی انبالوی، به کوشش عبدالغفور چودهری، لاهور، ١٩٧١م؛
کخ، ابا، معماری هند در دورۀ گورکانیان، ترجمۀ حسین سلطان‌زاده، تهران، ١٣٧٣ش؛
کنبو، محمدصالح، عمل صالح (شاه‌جهان‌نامه)، به کوشش غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور، ١٩٦٧م؛
گلچین‌معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ش؛
لاهوری، عبدالحمید، پادشاه‌نامه، به کوشش کبیرالدین احمد و عبدالرحیم، کلکته، ١٨٦٧- ١٨٦٨م؛
منزوی، خطی مشترک؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان کراچی، اسلام‌آباد، ١٣٦٢ش / ١٩٨٣م؛
نیز:

Asher, C. B., The New Cambridge History of India, Cambridge, ١٩٩٢, vol. I(٤); Ivanow, W., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٢٦; Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٨٧٩; Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٩٧-٢٠٠٢; Sarkar, J., «Aurangzīb (١٦٥٨-١٦٨١)», The Cambridge History of India, Cambridge, ١٩٣٧, vol. IV; Smith, A., The Oxford History of India, Oxford, ١٩٥٨; Storey, C.A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.

هدیٰ سیدحسین‌زاده