میکله در ٧ ژوئیۀ ١٨٠٦ م در پالرمو (سیسیل) به دنیا آمد. پدرش فردیناندو و آماری از سیاستمدارانی بود که در ١٨٢٢ م به‌سبب دست داشتن در یک توطئۀ سیاسی به ٣٠ سال زندان محکوم شد (درنبورگ، ٩٣؛ بدوی، ٣٣). آموزش رسمی میکله منحصر به مقدماتی بود که در نوباوگی به طور خصوصی نزد چند کشیش کم ‌ایمان آموخت و نیز مطالبی بود که طی ٤ سال تحصیل دبیرستانی فراگرفت (آماری، «یادداشتها»، ٣٦٨-٣٦٩؛ در نبورگ، ٩٤-٩٥؛ تومازینی، ٢٧١ به بعد). هنگامی که پدرش به زندان افتاد، به‌سبب نابسامانی روزگار و پریشانی احوال خانوادگی و سختی زندگی، ناچار شد دنبالۀ آموزش دورۀ متوسطه را رها کند و به تأمین هزینۀ زندگی خانواده ــ که از خود وی و مادر و خواهر و دو برادر کوچکش تشکیل می‌شد ــ بپردازد (بدوی، همانجا). آماری در این زمان هیچ‌گاه از خواندن باز نایستاد، چنانکه نه تنها با ادبیات لاتین و ایتالیایی، بلکه با ادبیات انگلیسی و زبان فرانسه هم کم‌وبیش آشنا شد (درنبورگ، ١٠٢؛ دوگا I / ١٢ به بعد). او در ١٨٢٨ م به شغل کم‌اهمیتی در وزارت داخلۀ دولت مستعجل سیسیل تن در داد. در ١٨٧٣ م در جریان گسترش وبا در پالرمو، به بهداشت عمومی کمک کرد و خدمات ارزنده‌ای انجام داد (بدوی، همانجا؛ درنبورگ، ١٠٣) و در همان سال در دادگستری ناپل به کار مشغول شد (همو، ٩٦). در ١٨٤٢ م از سوی حکومت بوربونها در ناپل زیر پیگرد قرار گرفت. پس نهانی گریخت و با زحمت بسیار خود را به فرانسه رساند. در پاریس پناهندگان ایتالیایی و برخی از اندیشه‌وران فرانسوی، از آن میان الکساندر دوما، میشله، تی‌یر و ژوزف توسن رنو (١٧٩٥-١٨٦٧ م)، به گرمی از وی استقبال کردند (در نبورگ، ١١٢). آماری در ٣٦ سالگی در فرانسه به فراگیری زبان و ادبیات عرب نزد رنو و دو عربی‌دان دیگر، نوئل دِ ورژه و بارون مک‌گوکن دوسلان (١٨١٠- ١٨٧٨ م)، که پرورش یافتگان مکتب سیلوستر دوساسی (١٧٥٨- ١٨٣٨ م) بودند، پرداخت و در این یادگیری چنان کوشا بود که توانست در ١٨٤٥ م دو مقاله به این زبان ترجمۀ فرانسوی آن به چاپ رساند.
در ١٨٤٨ م که انقلاب صنعتی و در پی آن انقلاب اجتماعی سراسر اروپا را فراگرفت، میکله به سیسیل بازگشت و سیسیلیان او را به نمایندگی کمیتۀ انقلابی خویش برگزیدند. سپس به مقام وزارت دارایی رسید که بنا به گمان او «مدت ٥ ماه وی شاهد کشمکش طولانی بود که در میان دو گروه از مردم که رفته رفته خشمگین‌تر می‌شدند، جریان داشت: گروهی که می‌بایست بودجه را از دسترنج خود فراهم سازند و گروهی که می‌خواستند هزینۀ زندگی خود را از بودجه به دست آورند» (بدوی، همانجا). میکله همراه با دیگر وزیران، از پذیرفتن حقوق ویژۀ سران دولت سرباز زد و بیهوده کوشید تا از حکومت جمهوری فرانسه برای سیسیل کمک بگیرد. به‌سبب ناکامی در این کار و نیز به‌سبب شکستهایی که دامنگیر آزادیخواهان سیسیل شد، در ١٨٤٩ م به پاریس بازگشت و خود را وقف پژوهشها و بررسیهای علمی کرد. در ١٨٦٠ م انستیتوی آموزش عالی در شهر فلورانس که در آن زمان پایتخت موقت ایتالیا بود، بنیاد یافت. آماری را به استادی آن مؤسسه دعوت کردند و کرسی زبان عربی را به وی سپردند (در نبورگ، ١٦٩). بدین‌سان، باز آماری فرانسه را ترک کرد. بازگشت آماری به ایتالیا این‌بار با پیروزی جوزپه گاریبالدی (١٨٠٧-١٨٨٢ م)، کاوور (١٨١٠-١٨٦١ م) و آغاز به تخت نشستن ویکتور امانوئل به سلطنت پارلمانی، همزمان بود. در ١٨٦١ م در نخستین مجلس شورای ایتالیا به نمایندگی انتخاب شد و سپس در رژیم جدید تا ١٨٦٤ م وزارت آموزش را داشت (همو، ١٨٥). پس از فروپاشی کابینه در ١٨٦٤ م تدریس زبان عربی را از نو به عهده گرفت و دیری نپایید که از آن چشم پوشید و یکسره به نوشتن روی آورد (دوگا، I / ١٥-٢٤؛ بدوی، همانجا). در ١٨٤٥ م در ٥٩ سالگی با یک دختر فرانسوی ازدواج کرد و از او ٣ فرزند یافت. در ١٨٧٨ م ریاست چهارمین کنگرۀ بین‌المللی خاورشناسان را در فلورانس به عهده داشت. همچنین در پنجمین کنگرۀ مذکور در ١٨٨١ م در برلین شرکت کرد. در سالهای آخر زندگی هم‌میهنانِ حق‌شناس وی و برخی از محافل علمی خارجی از او قدردانیها کردند (درنبورگ، ١٠٤) که از جملۀ آنها اعطای دکترای افتخاری از دانشگاههای لیدن، توبینگن و استراسبورگ بود (دانکونا، II / ٣٩٥؛ درنبورگ، ٢٢٩). میکله در ١١ ژوئیۀ ١٨٨٩ م در فلورانس درگذشت.

فعالیتهای سیاسی

توجه و علاقۀ آماری به تاریخ‌نویسی و سپس به آموزش زبان عربی و سرانجام به اسلام‌شناسی، انگیزه‌ای صرفاً میهنی و سیاسی داشت (درنبورگ، ١١٥, ١٢٠, ١٢٥, ١٢٨؛ آماری، «نامه‌نگاری»، I / ٢٥٥؛ همو، «نبرد نماز شامگاهان سیسیل»، I / VIII). آماری در جوانی خواستار سرسخت استقلال زادگاه خود، سیسیل بود. از‌این‌رو به پژوهش دربارۀ تاریخ سرزمین و نیاکان خود علاقه‌مند و کنجکاو شد و می‌خواست از مطالعۀ تاریخ ادوار گذشته، رهنمونهایی برای بهبود حال و اعتلای آیندۀ میهن و ملت خویش بیابد. در تاریخ پرآشوب ایتالیا در سدۀ ١٩ که در نتیجۀ خواسته‌ها و مداخلات برخی از دولتهای توسعه‌طلب آن روزگار و ستمگری حاکمان محلی آنان، شورشهای آزادیخواهانۀ مردم جز آن، سخت گرفتار پریشانی سیاسی و انحطاط شده بود، آماری بیش‌تر با قلم و گفتار خود، نخست برای استقلال وطن خویش سیسیل و سپس با داشتن تجارب اجتماعی و فرهنگی و سیاسی، برای کسب وحدت و استقلال سراسر ایتالیا، فداکاری کرد (تومازینی، ٣١١؛ درنبورگ، ١٢٢-١٢٣). سرانجام ایتالیا در ١٨٦١ م به حکومت پارلمانی رسید و بدین‌سان آرمان آماری ــ یکپارچگی ایتالیا، رهایی ازسلطۀ بیگانگان، آزادی فکری و مذهبی و سیاسی ــ تحقق یافت. هموطنان و همرزمان او نیز بارها با انتخاب وی به مقامهای کشوری، چون وزارت آموزش و سناتوری، وی را تأیید کردند و میهن‌پرستی، رزمندگی، پاکدامنی سیاسی، کارآزمودگی و دانش او را ستودند.

آثـار

فهرست کامل آثار وی در یادنامه‌ای که تحت عنوان «صدمین زادروز تولد میکله آماری» انتشار یافت، آمده است. در اینجا به برخی از تألیفات مشهور او اشاره می‌شود.

الف ـ کتابها

١. «دوره‌ای از تواریخ سیسیل در سدۀ ١٣»، ١٨٤٢ م. نخستین اثر ارزشمند آماری دربارۀ سرزمین نیاکانی اوست. این کتاب بعدها با عنوان «نماز شامگاهان سیسیل» مشهور شد، و با افزوده‌ها و ویرایشهای پیاپی تا پایان زندگی نویسنده ٩ بار به چاپ رسید. چاپ نهم و آخرین آن در ١٨٨٥ م با چاپ نخستین تفاوت بسیار دارد. موضوع کتاب بررسی پیشینۀ قیامِ مردمِ به تنگ آمدۀ سیسیل در برابر سلطنت بیدادگرانۀ شارل دانژو (١٢٢٦-١٢٨٥ م) برادر لوئی نهم پادشاه فرانسه بر این شهر است. قیام بر ضد ستمگری دست‌نشاندگان فرانسویِ شاه انجام گرفت و به صورت کشتار شوالیه‌های فرانکی با نخستین زنگ ناقوس کلیسای پالرمو برای دعوت مردم به نماز و دعای عشاء در شامگاه ٣٠ مارس ١٢٨٢ م آغاز شد (درنبورگ، ١٠٦-١٠٧). این جنگ در سراسر ماه آوریل ادامه یافت و همۀ سیسیل را فراگرفت. در این جریان ٠٠٠‘٨ فرانسوی کشته شدند. طراح کشتار خوان دوبروتیدا بود که همدست پطرس آرگونی (رقیب شارل دانژو) به‌ شمار می‌رفت. گویا زمان اجرای طرح از پیش تعیین شده بود، اما نظر پذیرفتنی‌تر آن است که سیسیلیانِ به جان آمده از ستمهای شارل دانژو و چیرگی فرانسویان، نخستین فرصت مناسب برای انقلاب را غنیمت شمردند و به این کشتار دست یازیدند. این ماجرا هنگامی پیش آمد که شخصی به نام دروه، درست زمانی که مردم برای گزاردن نماز شامگاه به کلیسای مونرئال می‌رفتند، به یک بانوی سیسیلی دشنام داد و در نتیجه آتش کینۀ مردم زبانه کشید و اینان فرانسویان بی‌سلاح را غافلگیر کردند و مردان و زنان و کودکان آنان را کشتند (بدوی، ٣٤). آماری از این رویداد تاریخی نتیجه می‌گیرد که پایداری مردم در این قیام خونین بود که سرانجام منجر به بستن پیمان ١٣٠٢ م و تضمین استقلال سیسیل گردید. اشارات این کتاب به اوضاع سیسیل در ١٨٤٢ م و استیلای بیدادگرانۀ حکام بوربونی ناپل بر آن جزیره چنان آشکار بود که حکومت ناپل آماری را آشوبگری استقلال‌طلب تشخیص داد و حکم دستگیری و محاکمۀ او را صادر کرد. آماری به پاریس رفت. ویرایش جدید کتاب او این بار با عنوان کامل آن «نبرد نماز شامگاهان سیسیل یادواره‌ای از تواریخ سیسیل در سدۀ ١٣» در ١٨٤٣ م در فرانسه به چاپ رسید (درنبورگ، ١١٣، حاشیۀ ١). ترجمۀ فرانسویِ کمابیش مغلوط آن را دو تن از فرانسویان به‌عنوان نوشتۀ خودشان منتشر کردند؛ ٢. «تسلیات سیاسی ابن ظفر»، ١٨٥١ م، ترجمه‌ای به زبان ایتالیایی از کتاب السُلوان المُطاع فی عُدوان الاتباع ابن ظفر (٤٩٧-٥٦٥ ق / ١١٠٤-١١٧٠ م) نویسندۀ سیسیلی مسلمان است؛ ٣. «تاریخ مسلمانان سیسیل»، فلورانس، ١٨٥٤-١٨٧٣ م، در ٣ جلد. انگیزۀ میهن‌پرستی، آماری را در دوران پناهندگی در پاریس به بررسی تاریخ سیسیل در دوران فرمانروایی مسلمانان واداشت. آماری سالیان دراز برای تألیف این کتاب رنج برد. سرانجام جلد نخست آن در ١٨٥٤ م انتشار یافت (گابریلی، ٨٩). نویسنده در این کتاب به بررسی دورۀ ٣٠٠ سالۀ فرمانروایی مسلمانان بر آن جزیره پرداخته و جنبه‌های تاریک آن دوره از تاریخ را روشن ساخته است. آماری پیش از فرار به فرانسه، ترجمۀ فرانسویی را که نوئل دِ ورژه از قسمتهای مربوط به تاریخ سیسیل در روزگار فرمانروایی مسلمانان از کتاب العبر ابن خلدون (د ٨٠٨ ق / ١٤٠٥ م) انجام داده، دیده بود. وی در این کتاب تاریخ سیسیل را از دوران بیزانس تا پایان فرمانروایی خاندان اشتاوفن بررسی کرد (همو، ٩٠-٩١؛ بدوی، ٣٤). در همین دوران بود که فرمانروایی مسلمانان از ٢١٢ تا ٤٨٣ ق / ٨٢٧ تا ١٠٩٠ م ادامه یافت. آماری برای تألیف این اثر از کتابها و اسناد و نقوش و سکه‌ها بهره جست. جلد دوم در ١٨٥٨ م و جلد سوم در ١٨٧٢ م انتشار یافت. کارلوآلفونسو نلینو (١٨٧٢- ١٩٣٨ م) یادداشتهای ارزنده‌ای بر چاپ دوم آن افزوده است. هارتویگ درنبورگ (١٨٤٤- ١٩٠٨ م) این کتاب را یک شاهکار علمی و ادبی دانسته است؛ ٤. «تاریخ قرآن». در ١٨٥٩ م آماری که به‌سبب پژوهش در دست‌نوشته‌های عربی تاریخی اسلامی، خود را اسلام‌شناس نیز می‌دانست، در مسابقۀ پیشنهادی فرهنگستان کتیبه‌ها و ادبیاتِ فرانسه دربارۀ تاریخ قرآن شرکت کرد. برخلاف انتظارِ آماری و استادش رنو که گمان می‌کرد شاگرد و دست‌پروردۀ او همانندی نخواهد داشت و یگانه برندۀ جایزه (٠٠٠‘٣٠ فرانک به پول آن روز) خواهد شد، در آن پیشنهاد دو پژوهندۀ آلمانی یعنی تئودور نلدکه (١٨٣٦-١٩٣٠ م) و آلویس اشپرنگر (١٨١٣-١٨٩٣ م) نیز درخشیدند و فرهنگستان ناچار جایزه را به تساوی میان آن سه تقسیم کرد. از پژوهشهای این سه تن تنها پژوهش نلدکه دیرتر به طور مستقل به چاپ رسید. آماری نوشتۀ خود را درخورِ انتشار ندانست (درنبورگ، ١٦٢-١٦٣)؛ ٥. «نقشۀ تطبیقی سیسیل نوین با سیسیل سدۀ ١٢ از روی نوشتۀ ادریسی و دیگر جغرافی‌نویسان عرب»، ١٨٥٩ م؛ ٦. «اسناد عربی نگاهداری شده در بایگانی سلطنتی فلورانس»، فلورانس، ١٨٦٣ م؛ ٧. «گور نوشته‌های عربی سیسیل»، پالرمو، ٣ جلد، ١٨٧١-١٨٧٢ م؛ ٨. «کتاب الرُّجاری»، رم، ١٨٧٨-١٨٨٣ م. این کتاب برگرفته از نزهة ‌المشتاق ابوعبدالله محمد بن محمد، مشهور به شریف ادریسی (٤٩٣-٥٦٠ ق / ١١٠٠-١١٦٥ م) است. آماری بخش ویژۀ ایتالیا را به همراه شاگردش چلستینو اسکیاپارلی (١٨٤١- ١٩١٩ م) منتشر ساخت (گابریلی، ٩٤، حاشیۀ ٢). این کتاب شامل دانسته‌هایی دربارۀ بسیاری از کشورهای مسیحی است. متن عربی در ١٨٧٨ م و ترجمۀ ایتالیایی آن در ١٨٨٣ م انتشار یافت؛ ٩. «خاطره‌های تازۀ عربی از تاریخ جنوا»،١٢ جنوا، ١٨٨٣ م، کتابی است دربارۀ آثار و نتایج حملات عربها به بندرهای ایتالیا.

ب ـ مقاله‌ها

١. «وصف پالرمو در میانه‌های سدۀ ١٠ م» برگرفته از کتاب المسالک و الممالک ابن حوقل (د ٣٦٧ ق / ٩٧٨ م)، متن و ترجمۀ فرانسوی، JA، ١٨٤٥ م؛ ٢. «مسافرت محمد بن جبیر بلنسی به صقلیه در دورۀ سلطنت گیوم خوب»، متن عربی، ترجمه و تعلیقات، JA، ١٨٤٥ م، ٥٠٧-٥٤٥، ١٨٤٦ م، ٢٠١-٢٤١ و ٧٣-٩٢.

مآخذ

آماری میکله، ترجمه و تعلیقات بر سلوان المطاع فی عدوان الاتباع ابن‌ظفر، فلورانس، ١٨٥١ م، مقدمه؛
بدوی، عبدالرحمن، موسوعة المستشرقین؛
المکتبة العربیة الصقلیة (نصوص فی ‌التاریخ و البلدان)، به کوشش میکله آماری، لایپزیک، ١٨٥٧ م، مقدمه؛
نیز:

Amari, Michele, «appunti autobiografici», Carteggio di Michele Amari, Torino, ١٨٩٦;
La guerra del vespro Siciliano, Roma, ١٩٤٧, (passim);
id, Storia dei musulmani di Sicilia, ٢ nded, Carlo Alfonso Nallino, Florece, ١٩٣٣-١٩٣٨, Vols. ١-٣ (passim);
Centenario della nascita di Michele Amari, ١٩١٠, I / XLV-CVII;
D’Ancona Alessandro, Carteggio di Michele Amari, II / ٣٩٨;
Derenburg, Hartwig, «Notice sur Michele Amari», Opuscuiesd’un Arabisant ١٨٦٨-١٩٠٥, Paris ١٩٠٥ (passim);
Dizionario Enciclopedico Italiano, Roma, ١٩٧٠, I / ٣٣٩;
Dizionario letterario, Roma, Bompiani, ١٩٥٦, I / ٦٦-٦٧;
Dugat, Gustave, Histoire des Orientalistes de I’Europe, Paris, ١٨٦٨-١٨٧٠, I / ١٢-٢٤;
Enciclopedia Vniversal ilvstrada Europea Americana, Madrid, ١٩٠٩, V / ٣٠-٣١;
Gabrieli, Francesco,«un secolo di studi Arabo-Siculi», Studia Islamica, Paris, ١٩٥٤, II / ٨٩-٩٤;
GSE;
Tommasini, Oreste, Scritti di storia e critica, Roma, ١٨٩١.

رضا رضازاده لنگرودی