نقاش سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م: از زندگی او آگاهی اندکی در دست است. وی پدر مظفرعلی، از نقاشان نامدار دورۀ صفوی است. با توجه به اینکه صادقی افشار، شاگرد مظفرعلی، به او نسبت تربتی داده است (ص ٢٥٥-٢٥٦)، و اینکه می‌دانیم وی بیشتر عمر خود را در دربار شاه طهماسب (سل‌ ٩٣٠-٩٨٤ ق/ ١٥٢٤-١٥٧٦ م) گذرانیده، بنابراین، احتمالاً حیدرعلی نیز از اهالی تربت بوده است. صادقی می‌نویسد: «[مظفرعلی] فرزند مولانا حیدرعلی خواهرزادۀ استاد بهزاد است» (همانجا)؛ این گزارش نارسا ست، زیرا این ابهام بر جا می‌ماند که نسبت خواهرزادگی مربوط به کدام یک از آنها ست. بنا به نوشتۀ پیربوداق منشی، حیدرعلی شاگرد خوب بهزاد بوده است (ص ٢٢٦). باید افزود که مظفرعلی خواهرزادۀ رستمعلی (از خوش‌نویسان نام‌آور دورۀ صفوی و خواهرزادۀ بهزاد) بوده است (همانجا؛ قاضی احمد، ١٤١).
جز چند اثر منسوب به حیدرعلی، نقاشیِ شناخته‌شده‌ای از او باقی نمانده است. این آثار عبارت‌اند از:
١. دو مجلس روبه‌رو از ٨ مجلسِ نسخۀ نفیس جامی، به تاریخ ٩٢٨ ق/ ١٥٢٢ م، در کتـابخانۀ کاخ گلستان (تهران، شم‌ ٧٠٩) که سماع درویشان و نوازندگان در باغ و روبه‌روی آن، آماده‌سازی و تدارک پذیرایی را نشان می‌دهد و در بخش بالای داخل نقاشی نوشته: «حیدرعلی خواهرزادۀ استاد بهزاد» (بیانی، ٢٩٥؛ آتابای، ١٧٢)؛ این رقم در زمانی نامشخص به نقاشی افزوده شده است (رابینسن، «کاتالوگ ... »، ٨٥).
٢. قطعه‌ای نقاشی در برگی جداشده از یک مرقع که مهتر و اسبی را نشان می‌دهد، و در بالای آن «عمل استاد حیدرعلی» دیده می‌شود که افزوده به نظر می‌رسد. این قطعه اکنون در گالری فریر نگهداری می‌شود (ساکیسیان، لوحۀ ٨٧، تصویر ١٥٦؛ راکسبره، «راهنما ... »، تصویر ٤).
٣. طراحی یک ماهی قزل‌آلا به همراه دو طراحی دیگر در برگی از مرقع شاه طهماسب (کتابخانۀ دانشگاه استانبول، شم‌ F.١٤٢٢، گ ٢٩b)، که در زیر طرح، رقم «عمل استاد حیدرعلی» نوشته شده است (همو، «مرقعها ... »، ٢٠٦-٢٠٧، تصویر ١٠٩).

ب ـ حیدرعلی

از نقاشان سدۀ ١٣ ق/ ١٩ م: او به‌سبب آنکه در برخی از آثارش «حیدرعلی بن محمداسمعیل نقاش‌باشی» رقم زده است، فرزند محمداسماعیل نقاش، فرزند آقا بابا نقاش شناخته شده است (کریم‌زاده، احوال ... ، ١/ ١٦٣-١٦٤؛ ادیب، ٦٤). امضای او در عقدنامۀ دختر آقا نجفعلی (آقا نجف) ــ نقاش بنام این دوره ــ به سال ١٢٧١ ق/ ١٨٥٥ م دیده می‌شود که او را فرزند مرحوم محمداسماعیل معرفی کرده است. با این‌همه، نام محمداسماعیل نقاش‌باشی در همان عقدنامه وجود دارد که نشان می‌دهد او در این زمان زنده بوده است؛ از این رو، یا پدر او محمد اسماعیل دیگری است و لقب نقاش‌باشی مربوط به خود او است و نه پدرش؛ و یا آنکه واژۀ مرحوم به‌اشتباه نوشته شده است. خلیلی، رابینسن و استنلی احتمال دوم را به درستی نزدیک‌تر می‌دانند (نک‌ : کریم‌زاده، «آقا ... »، ٨٨، ٩٠-٩١؛ خلیلی، ٢٦).
از او آثاری میان سالهای ١٢٧٩-١٣٠٢ ق/ ١٨٦٢-١٨٨٥ م باقی مانده است. جز یک اثر میناکاری، تمامی کارهای او را نقاشی زیرلاکی تشکیل می‌دهد. چنان‌که نقاشیهای حیدرعلی نشان می‌دهد، آثارش به کارهای آقا نجفعلی و پیروان او نزدیک بوده (همانجا؛ نک‌ : دنبالۀ مقاله)، ولی در پرداختن نقش عرفا از رجبعلی اصفهانی نیز پیروی کرده است. در کارهای او چهره‌پردازی، شامل مجالس رزمی و بزمی با تصاویری از ناصرالدین شاه و بزرگان، عرفا و نیز چهره‌های اروپایی، تصویر جانوران، و منظره‌پردازی، همچنین تذهیب و گل و مرغ دیده می‌شود؛ در بیشتر آثارش چهره‌سازی با گل و مرغ همراه است. گاه اشعاری در وصف شاهان قاجار به قلم نستعلیق غبار نیز نوشته است که خط خوش او را نشان می‌دهد (کریم‌زاده، احوال، همانجا؛ ادیب، ١٢٤-١٢٥). حیدرعلی گاه از آثار هنرمندان پیشین نیز تقلید می‌کرده است (خلیلی، ٢٨).

آثـار

شماری از آثارِ با رقم و تاریخ‌دار او در موزه‌ها و مجموعه‌های شخصی نگهداری می‌شوند، اما نمونه‌هایی نیز به او منسوب‌اند (نک‌ : همو، ٨٧، تصویر ٢٨٤؛ احسانی، ٤٣، ٤٧- ٤٨). از آثار تاریخ‌دار او می‌توان این نمونه‌ها را نام برد:
١. قاب آینه با تصویر علی محمد خان، با تاریخ ١٢٧٩ ق/ ١٨٦٢ م، که در حراج ساتبی عرضه شده بود («کاتالوگ ... »، ٦٤، شم‌ ١٦٤).
٢. قلمدان با تصویر بانویی فرنگی در قاب و گل و مرغ، موزۀ تاریخ هنر ژنو، تاریخ ١٢٨٠ (؟)ق/ ١٨٦٣ م (رابینسن، «گنجینه ... »، ١٨٤-١٨٥، تصویر ١٦٦).
٣. سر قلیان مینایی، با رقم حیدرعلی بن اسماعیل نقاش‌باشی، با تاریخ ١٢٨٢ ق/ ١٨٦٥ م. این یگانه‌اثر مینایی شناخته‌شده از این هنرمند است که برای یمین‌الدوله ــ احتمالاً فرزند ظل‌السلطان ــ ساخته شده است؛ این اثر را سفارش ناصرالدین شاه برای هدیۀ ازدواج یمین‌الدوله دانسته‌اند. سر قلیان مینایی نیز در حراج ساتبی عرضه شده بود («آثار ... »، ١١٨, ١١٩، شم‌ ٢٠٧).

٤. قلمدان با تصویر ناصرالدین شاه در موزۀ ملی ایران، با تاریخ ١٢٨٩ ق/ ١٨٧٢ م (کریم‌زاده، همانجا).
٥. قلمدان با تصویر یوحنا و عرفای سده‌های گوناگون چون شاه نعمت‌الله ولی، مولانا جلال‌الدین بلخی، عطار نیشابوری، بایزید بسطامی، ابراهیم ادهم، و شیخ صفی، در مجموعۀ خلیلی به شمارۀ LAQ٢٠٤ و تاریخ ١٢٩٥ ق/ ١٨٧٨ م (نک‌ : خلیلی، ٣٩، تصویر ٢٣٦).
٦. قلمدان با تصاویر یوحنا و شاه نعمت الله ولی، با تاریخ ١٢٩٧ ق/ ١٨٨٠ م (کریم‌زاده، همان، ١٦٤).
٧. قلمدان با نقش حضرت مریم و حضرت عیسى (ع) و ... در مجموعۀ محبوبیان، با تاریخ ١٣٠٢ ق/ ١٨٨٥ م (محبوبیان، شم‌ ١٥٢٦).
از آثار بدون تاریخ او می‌توان قلمدان، کپی از کار «آقا زمان» ــ نقاش دورۀ زندیه ــ را در مجموعۀ خلیلی به شمارۀ LAQ٤٥١ برشمرد (نک‌ : خلیلی، ٨٤، تصویر ٢٨٢).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست دیوانهای خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٥ ش؛ احسانی، محمدتقی، جلدها و قلمدانهای ایرانی، تهران، ١٣٦٨ ش؛ ادیب برومند، عبدالعلی، هنر قلمدان، به کوشش ابوالفضل ذابح، تهران، ١٣٦٦ ش؛ بیانی، مهدی، فهرست ناتمام تعدادی از کتب کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٤٦ ش؛ پیربوداق منشی، جواهر الاخبار، نسخۀ خطی موجود در مرکز؛ صادقی افشار، صادق، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٢٧ ش؛ قاضی احمد قمی، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ١٣٥٢ ش؛ کریم‌زاده، محمدعلی، «آقا نجف‌علی نقاش‌باشی اصفهانی»، هنر و مردم، تهران، دی و بهمن ١٣٥٤ ش، س ١٤، شم‌ ١٥٩-١٦٠؛ همو، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی، لندن، ١٣٦٣ ش؛ نیز:

Catalogue of Fine Oriental Miniatures Manuscripts, Qajar Paintings and Lacquer, London, ١٩٧٨;
Islamic Works of Art, London, ١٩٩٣;
Khalili, N. D. et al., Lacquer of the Islamic Lands, London, ١٩٩٧, vol. II;
Mahboubian, M., Treasures of Persian Art after Islam, Austin, ١٩٧٠;
Robinson, B. W., A Descriptive Catalogue of the Persian Paintings in the Bodleian Library, Oxford, ١٩٥٨;
id, Treasures of Islam, Singapore, ١٩٨٥;
Roxburgh, D. J., «Disorderly Conduct?: F. R. Martin and the Bahram Mirza Album», Muqarnas, Leiden, ١٩٩٨, vol. XV;
id, The Persian Album, ١٤٠٠-١٦٠٠, New Haven/ London, ٢٠٠٥;
Sakisian, A., La Miniature Persane du XIIe au XVIIe siècle, Paris/ Bruxelles, ١٩٢٩.
فریبا افتخار