بَخْتْ‌خان، محمد (ﻣﻘ ١٢٧٥ق/ ١٨٥٩م)، یکی از رهبران اصلی «شورش بزرگ نظامی» هندیان برضد بریتانیا در ١٢٧٤ق/ ١٨٥٨م. او در حدود سال ١٢١٢ق/ ١٧٩٧م در سلطان‌پورِ اَوَده زاده شد. پدرش عبدالله‌خان از بازماندگان غلام قادر روهیله بود که به واسطۀ ازدواج با شاهزاده‌ای از فرمانروایان مخلوغ اوده، به خانوادۀ سلطنتی وابسته شده بود (EI٢). بخت خان در حدود سال ١٢٣٣ق/ ١٨١٨م با درجۀ «صوبه‌دار» وارد توپخانۀ تیپ بریلی شد و تا حدود سال ١٢٧٣ق/ ١٨٥٧م در این سمت باقی ماند (همانجا). وی در نخستین جنگ جلال‌آباد (١٢٥٤-١٢٥٨ق/ ١٨٣٨-١٨٤٢م) شرکت داشت و شایستگی او در این جنگ، افتخارات و نشانهای بسیاری را برای توپخانۀ تخت در فرمانش به ارمغان آورد (اسپیر، ٢١٣؛ بال، I/ ٥٠٨؛ «مسلمانان...»، EI٢;
I/ ١١٩).
اوج شهرت بخت خان هنگامی بود که وی در ١٢٧٤ق فرماندهی سپاهیان معترض هندی بر ضد تسلط انگلیسیها را برعهده گرفت (ﻧﻜ : شورش...، ٦٨). گسترش دامنۀ قیام و پیروزیهای موردنظر مبارزان، نیاز به رهبرانی فعال داشت و به همین دلیل، وقتی سپاهیان بریلی به فرماندهی بخت‌خان وارد دهلی شدند و او ـ به عنوان رهبر برجستۀ نظامی که به خانوادۀ سلطنتی نیز منتسب بود ـ از بهادر شاه دوم خواست که فرماندهی کل سپاهیان هند را به او دهد، با تقاضایش به‌گونه‌ای موافقت شد و وی عملاً با وجودمیرزا مغول که رسماً فرماندهی کل را در دست داشت، رشتۀ امور را در اختیار گرفت و با عنوان «صاحب عالم بهادر» تصمیمات نهایی را اتخاذ می‌کرد («مسلمانان»، نیز اسپیر، همانجاها). رقابت میان میرزامغول و بخت ‌خان و شکوه‌های آنان در گزارشهای برجای‌مانده از آن دوران منعکس شده است (همو، ٢١٤-٢١٣؛ نیز ﻧﻜ : پانیکار، ٢٠٣).
بخت‌خان به‌خوبی ارتش دهلی را سازمان‌دهی کرد وبر قدرت و مهارت افراد آن افزود. شایستگی او در این کار، به رغم نارضایی بهادرشاه از برخی رفتارهایش، موجب شد تا وی همچنان در زمرۀ افراد نزدیک به او باقی بماند و افکار آزادی خواهانه‌اش نیز در تصمیم‌گیریهای بهادرشاه تأثیر گذارد (اسپیر، همانجا). نفوذ و موقعیت بخت‌خان در دربار به گونه‌ای بود که تصمیمات شورای ١٠ نفرۀ دربار که وظیفۀ کنترل شهر و عملیات نظامی را برعهده داشتند، تنها پس از تأیید بهادرشاه و بخت خان رسمیت می‌یافت و به اجرا درمی‌آمد (همو، ٢٠٦). دراین زمان، بخت‌خان مسئولیت حفاظت از دهلی را هم بر عهده داشت و از اقدامات او در این شهر، حذف مالیات بر کالاهای مصرفی عادی و صدور دستور ممنوعیت کشتن گاو بود. این دستور موجب شد تا رهبر هندوها نیز به حمایت از این قیام برخیزد و رهبری نمادین بهادرشاه را در این مبارزه بپذیرد («شورش...»، ٢).
با وجود برخی کشمکشها میان سپاهیان بریلی و دهلی و افراد غیرنظامی، بخت‌خان همواره در مبارزۀ خود برضد بریتانیا تزلزل ناپذیر و راسخ بود (اسپیر، ٢١٤). سرانجام، با فشار شدید نیروهای بریتانیا و پس از چند نبرد سخت، در محرم ١٢٧٤/ سپتامبر ١٨٥٧ دهلی به تصرف انگلیسیها درآمد (همو، ٢١٦-٢١٥). بهادرشاه اسیر و محاکمه شد و متهم گردید که با بخت‌خان در قیام همکاری کرده، و به یاری رسانده است («رهبری...»، ١؛ هاردی، ١٠٢؛ گارسن دوتاسی، III/ ٣٢٠؛ اسپیر، ٢٢٢). بخت‌خان در ٢٩ محرم همین سال دهلی را ترک کرد و به لکهنو رفت و به نیروهای بیگم حضرت محل (د ١٢٩٧ق/ ١٨٨٠م) همسر واجدعلی‌شاه که به حمایت از پسرش برجیس قادر، مردم اوده را برضد بریتانیا تهییج کرده بود (هاردی، ٩٦). ملحق شد (EI٢).
از واپسین روزهای زندگی بخت‌خان اطلاع چندانی در دست نیست؛ گفته‌اند که وی به نپال گریخت و در آنجا به همراهی دیگر رهبران مبارزه در نبردی کشته شد. اما گزارشهای دیگر حاکی از آن است که وی طی یک درگیری در ١٠شوال١٢٧٥ق/ ١٣ مۀ ١٨٥٩م کشته شده است («مسلمان»، همانجا؛ اسمیث، ٦٧١؛ EI٢).

مآخذ

شورش هندوستان ١٨٥٧ق/ ١٢٧٤م؛
ترجمۀ آوانس ماسئیان، به کوشش صفاءالدین تبرائیان، تهران، ١٣٧٢ش؛
هاردی، پ..، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نیز:

Ball, Ch., The History of the indian mutin, New Delhi,١٩٨١;
EI٢;
Garcin de Tessy, J., Histoire de la Littérature hindouie ei hindoustanie, New York, ١٩٦٨;
Leadership of the Revolt, www.forindia.com...html;
Muslim in india, ed.N.K.Jain, Manohar, ١٩٧٩;
Panikkar, K.M., A Survey of indian History, Bombay etc, ١٩٦٠;
the Oxford History of india, Oxford, ١٩٥٨;
Spear, P., Twilight to the Mughuls, New Delhi, ١٩٦٩.
هدى سیدحسین‌زاده