اُمِّ عُماره، كنیۀ نَسیبه بنت كعب (د پس از ١٣ ق/ ٦٣٤ م)، از زنان صحابی پیامبر (ص). در پاره‌ای مآخذ، نام او را نُسَیبه نیز ضبط كرده‌اند (نک‌ : كلبی، ٢/ ٤٩؛ واقدی، ٢/ ٦٨٥)، اما نباید او را با یكی دیگر از زنان صحابی پیامبر (ص) به نام نُسیبه بنت كعب كه «ام عطیه» كنیه داشت و او نیز از انصار بود، خَلط كرد (نک‌ : همانجا، كه از هر دو در یك واقعه نام برده است؛ خلیفه، ٢/ ٨٧٨؛ نیز نک‌ : ابن‌عبدالبر، ٤/ ١٩٤٧؛ ابن ماكولا، ٧/ ٣٣٧- ٣٣٨).
پدر ام عماره، كعب بن عمرو، از بنی مازِنِ خزرج ــ قبیلۀ مشهور یثرب (مدینۀ بعدی) ــ و مادر وی رباب دختر عبدالله نیز از همان قبیله بود (كلبی، همانجا؛ ابن‌هشام، ٢/ ٣١٩؛ ابن‌سعد، ٨/ ٣٠١). دو برادر او، عبدالله و عبدالرحمان بن كعب نیز از اصحاب به شمار می‌رفتند (همانجا).
ام عماره گویا نخست با زید بن عاصم از بنی نجارِ خزرج ازدواج كرد و از او دو فرزند به نامهای حبیب ــ كه بدین سبب به او ام حبیب نیز گفته می‌شد (نک‌ : ابن هشام، همانجا؛ بلاذری، فتوح ... ، ١٢٦، به نقل از واقدی) ــ و عبدالله داشت كه هر دو در شمار اصحاب بودند (نیز نک‌ : كلبی، همانجا).
ام عماره، در شهر مدینه از نخستین گروندگان به اسلام و یكی از دو زنی بود كه گفته‌اند در بیعت دوم عقبه اسلام آورد. در این بیعت، همسر بعدی او، غزیة بن عمرو ــ از بنی نجار ــ كه ام عماره از او نیز دو فرزند به نامهای تمیم و خوله داشت ــ شركت جست (ابن سعد، همانجا؛ بلاذری، انساب ... ، ١/ ٢٥٠؛ نیز نک‌ : ابن هشام، همانجا).
ام عماره برای كمك به جنگجویان و زخمیان در چند غزوه حضور داشت و به ویژه در غزوۀ احد، چون پیامبر (ص) را در تنگنا دید، جان‌فشانی بسیار از خود نشان داد؛ چندانکه زخمها برداشت (واقدی، ١/ ٢٦٨؛ ابن سعد، همانجا) و به همین سبب پیامبر اكرم (ص) او را ستایش، و سپس از وی عیادت كرد (همو، ٨/ ٣٠٢-٣٠٣؛ بلاذری، همان، ١/ ٣٢٥-٣٢٦).
وی اگرچه به سبب زخمهایی كه در احد برداشته بود، از شركت در غزوۀ حمراء الاسد بازماند (نک‌ : واقدی، ١/ ٢٦٨-٢٧٣؛ ابن سعد، ٨/ ٣٠٢)، اما در دیگر غزوات و حوادث همراه لشكریان اسلام بود (واقدی، ٢/ ٥٧٤، ٧٣٥؛ خلیفه، ٢/ ٨٨٠؛ ابن‌عبدالبر، همانجا؛ ذهبی، ٢/ ٢٧٨).
ام عماره در دورۀ خلافت ابوبكر، در جنگ یمامه نیز شركت جست و در همین جنگ یك دست خود را از دست داد (واقدی، ١/ ٢٦٩؛ ابن سعد، ٨/ ٣٠٤؛ بلاذری، همان، ١/ ٣٢٥، فتوح، همانجا؛ ذهبی، ٢/ ٢٨١).
به تاریخ درگذشت او در مآخذ اشاره‌ای نشده است، اما از متن یك روایت چنین برمی‌آید كه تا دورۀ خلافت عمر بن خطاب زنده بوده است (ابن سعد، ٨/ ٣٠٣؛ بلاذری، انساب، ١/ ٣٢٥-٣٢٦).
از ام عماره چند حدیث از قول رسول اكرم (ص) نقل شده است (احمد بن حنبل، ٦/ ٤٣٩؛ ابن‌ماجه، ١/ ٥٥٦؛ نیز نک‌ : مزی، ١٣/ ٩٢-٩٣).

مآخذ

ابن سعد، محمد، كتاب الطبقات الكبیر، به كوشش بروكلمان و دیگران، لیدن، ١٣٢١ ق؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦٠ م؛
ابن ماجه، محمد، سنن، به كوشش محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، ١٣٩٥ ق/ ١٩٧٥ م؛
ابن ماكولا، علی، الاكمال، به كوشش نایف عباسی، بیروت؛
ابن هشام، عبدالملك، سیرة النبی (ص)، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٩١ ق/ ١٩٧١ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
همو، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله و عمر انیس الطباع، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧ م؛
خلیفة بن خیاط، الطبقات، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ ق؛
كلبی، هشام، نسب معد و الیمن الكبیر، به كوشش محمود فردوس العظم، دمشق، دارالیقظة العربیه؛
مزی، یوسف، تحفة الاشراف، بمبئی، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٢ م؛
واقدی، محمد، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م.

ناهده فوزی