اَبولُبابِۀ اَنْصاری، بشیر بن عبدالمنذر بن رفاعة، صحابی پیامبر (ص). او از تیرۀ بنی عمر و بن عوف قبیلۀ اوس بود (ابن اثیر، ١ / ١٩٥).
از آنجا كه ابولبابه، دو برادر هم داشت، در برخی مآخذ، میان آنان خلطی رخ داده است: نخست، مبشر بن عبدالمنذر كه در غزوۀ بدر به شهادت رسید (ابن سعد، ٣ / ٤٥٦؛ قس: مقریزی، ١ / ٣٧)، دیگر رفاعة ابن عبدالمنذر كه از شركت‌كنندگان در بیعت دوم عقبه بود و در بدر و اُحد شركت كرد و در غزوۀ اخیر به شهادت رسید (ابن سعد، ٣ / ٤٥٦-٤٥٧؛ قس: بلاذری، ١ / ٢٤١) و به قولی یكی از نقیبان انصار بود (ابن اثیر، ٥ / ٢٨٤) و در مآخذی از او نیز به عنوان ابولبابه یاد كرده‌اند (نك‌ : یحیی بن معین، ٢ / ٧٢٣؛ مسلم بن حجاج، ١٧٠؛ ابن قیسرانی، ١ / ١٣٨؛ ابن اثیر، همانجا). همچنین نباید ابولبابۀ انصاری را با ابولبابۀ دیگری كه مروان نام داشت، اشتباه كرد (نك‌ : یحیی بن معین، ٢ / ٥٥٧؛ ابن حجر، تقریب، ٢ / ٤٦٧؛ قس: نووی، ١ / ٣٥٣؛ ابن حجر، تهذیب، ١٢ / ٢١٤).
به هر حال ابولبابۀ انصاری به هنگام وقوع جنگ بدر نخست با دیگر لشكریان همراه شد، ولی پیامبر (ص) او را به عنوان جانشین خود در مدینه، از میانۀ راه بازگرداند و سپس از غنائم جنگی هم بهرۀ او را پرداخت (ابن سعد، ٣ / ٤٥٧؛ طبری، ٢ / ٤٧٨؛ ابونعیم، ٣ / ١٠٩). در غزوۀ سویق (ابن هشام، ٣ / ٤٨؛ بلاذری، ١ / ٣١٠) و نیز در غزوۀ بنی قَیْنُقاع (همو، ١ / ٣٠٩؛ طبری، ٢ / ٤٨١) هم جانشین پیامبر (ص) در مدینه بود، اما در دیگر غزوات در ركاب پیامبر (ص) پیكار كرد (ابن اثیر، همانجا) و در فتح مكه پرچمدار بنی عمر و بن عوف بود (ابن سعد، همانجا؛ قس: یعقوبی، ٢ / ٥٨).
در غزوۀ بنی قریظه، چون یهودیان از محاصره به تنگ آمدند، كس نزد پیامبر (ص) فرستادند و تقاضا كردند ابولبابه را كه از هم‌پیمانان آنان بود، پیش ایشان فرستد و گفته‌اند پیامبر (ص) نخست او رامأمور جنگ با آنان كرده بود (واقدی، ٢ / ٥٠٧). ابولبابه به قلعه رفت و به اشاره‌ای، آنان را از صلح با پیامبر (ص) بازداشت واندكی بعد چندان ازكار خود پشیمان شد كه به مسجد رفت و خود را به ستونی ازستونهای مسجد پیامبر (ص) بست و سوگند خورد كه تا حق تعالی توبۀ وی قبول نكند، خود را از ستون باز نگشاید (عروة بن زبیر، ١٨٧؛ واقدی، ٢ / ٥٠٥-٥٠٧؛ ابن هشام، ٣ / ٢٤٧- ٢٤٨) و گفته‌اند به همین سبب آیۀ ٢٧ از سورۀ انفال و ١٠٢ از سورۀ توبه در حق وی نازل شد ( واقدی، ٢ / ٥٠٩؛ ابن هشام، ٣ / ٢٤٨- ٢٤٩). اما روایتهای دیگری نشان می‌دهد كه سبب این كار، خودداری او از حضور در جنگ تبوك بوده است (نك‌ : زهری، ١١١-١١٢).
در تاریخ مرگ او اختلاف است: ‌به روایتی پیش از قتل عثمان (ابن اثیر، ١ / ١٩٦)، یا در دوران خلافت امام علی (ع) درگذشت (همو، ٥ / ٢٨٥؛ ابن حجر، الاصابة، ٤ / ١٦٨) و به روایت دیگری تا پس از ٥٠ ق نیز زنده بود (همانجا).
ابولبابه احادیثی از پیامبر (ص) نقل كرده است (نك‌ : احمد بن حنبل، ٣ / ٤٥٢-٤٥٣؛ مزی، ٩ / ٢٧٥- ٢٧٨). همچنین دو پسرش سائب و عبدالرحمن و نیز عبدالله بن عمر و عبدالله بن كعب قرظی از او حدیث شنیده‌اند (نك‌ : احمد بن حنبل، ٦ / ٣٢٨؛ ابن‌حجر، تهذیب، همانجا).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اسدالغابة، قاهره، ١٢٨٠ ق؛
ابن حجرعسقلانی، احمد بن علی، ‌الاصابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
همو، تقریب التهذیب، به كوشش عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، ١٣٩٥ ق / ١٩٧٥ م؛
همو، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٧ ق؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت،١٩٦٠ م؛
ابن‌قیسرانی، محمدبن نصر، الجمع بین كتابی ... ، حیدرآباد دكن، ١٣٢٣ ق؛
ابن هشام، عبدالملك، سیرة النبویة، به كوشش مصطفی سقا و دیگران، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، به كوشش محمد راضی عثمان، مدینه / ریاض، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
زهری، محمد بن مسلم، المغازی النبوبة، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
طبری، تاریخ؛
عروة بن زبیر، مغازی رسول الله (ص)، به كوشش محمد مصطفی اعظمی، ریاض، ١٤٠١ ق / ١٩٨١ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تحفة الاشراف، به كوشش عبدالصمد شرف‌الدین، بمبئی، ١٣٩٧ ق / ١٩٧٧ م؛
مسلم بن حجاج، الكنی و الاسماء، به كوشش مطاع طرابیشی، دمشق، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
مقریزی، احمد بن علی، امتاع الأسماع، به كوشش محمود محمد شاكر، قاهره، ١٩٤١ م؛
نووی، محمد بن عمر، تفسیر النووی، بیروت، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦ م؛
یحیی بن معین، التاریخ، به كوشش احمد محمد نورسیف، مكه، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق / ١٩٦٠ م.

عبدالامیر سلیم