آلِ یَقْطین، خاندانی علمی و سیاسیِ شیعی در سدۀ ٢ ق / ٨ م. مشهورترین چهره‌های این خاندان دو تن هستند:
١. ابوالحسن یقطین بن موسی بغدادی (د ١٨٦ ق / ٨٠٢ م)، محدّث و از کارگزاران خلافت عبّاسیان. او در کوفه زاده شد و در همان‌جا زیست. به دلیل مخالفت با امویان و هواخواهی از عباسیان از سوی مروان حمار (د ١٣٢ ق / ٧٤٩ م) تعقیب شد. و از‌این‌رو همراه خانواده‌اش به مدینه گریخت. پس از سقوط امویان و قدرت یافتن عباسیان به بغداد آمد. هنگامی که مروان، ابراهیم امام (د ١٣١ ق / ٧٤٨ م) را دستگیر و زندانی کرد، پیروان او اندیشیدند که پس از کشته شدن وی از چه کسی فرمان برند. یقطین به‌عنوان بازرگان از خلیفه خواست اجازه دهد وی با ابراهیم، که به او بدهکار است، دیدار کند و طلب خود را بخواهد. خلیفه پذیرفت. او هنگام دیدار با ابراهیم با رمز گفت: ای دشمن خدا، پس از تو اموالم را از چه کسی بخواهم؟ گفت: از ابن حارثیّه (این، اشاره به سفّاح برادرش بود) یقطین پیام را دریافت. از‌این‌رو، پس از کشته شدن ابراهیم امام، پیروان او با ابوالعباس سفّاح بیعت کردند (ابن اثیر، ١٠ / ١٨٨). این ماجرا نقش مهم او را در قدرت یافتن عباسیان می‌نمایاند. یقطین که هوشمند بود و از درایت سیاسی و قدرت جنگاوری کافی بهره داشت، نزد دو تن از نخستین خلفای عباسی (ابوالعبّاس سفّاح: ١٠٤-١٣٦ ق / ٧٢٢-٧٥٣ م و ابوجعفر منصور: ٩٥- ١٥٨ ق / ٧١٣-٧٤٤ م) پایگاهی بلند یافت. در ١٦٧ ق / ٧٨٣ م که خلیفه مهدی عبّاسی (١٢٧- ١٦٩ ق / ٧٤٤-٧٨٥ م) فرمان داد مسجدالحرام در مکه و مسجدالنّبی در مدینه بازسازی شود و گسترش یابد، یقطین از سوی خلیفه مأمور اجرای این فرمان گردید (ابن تغری بردی، ٢ / ٥٢؛ ابن جبیر، ٦٨). ابن اثیر این رویداد را در ١٦٤ ق / ٧٨١ م می‌داند (٦ / ٧٦). با اینکه برخی دربارۀ شیعی بودن او تردید کرده‌اند، شیعه بودن او قطعی می‌نماید (مامقانی، ٣ / ٣٣٣؛ خویی، ١٢ / ٢٣٦). به گزارش بیش‌تر محدّثان و مورخانِ شیعی، او در پنهان با امام جعفر صادق (ع) (٨٠ یا ٨٣- ١٤٨ ق / ٦٩٩ یا ٧٠٢-٧٦٥ م) پیوند ارادت داشت و حقوق اموال را به آن حضرت می‌پرداخت. سرانجام نزد منصور و مهدی از او سعایت شد، اما آسیبی به او نرسید (ابن ندیم، ٣١٤). می‌توان این احتمال را پذیرفت که با وجود شیعی بودن یقطین، حضور او در دستگاه خلافت، به دلایل خاص سیاسی و ضرورتها با اشارۀ امام صادق (ع) باشد. وی در بغداد درگذشت.
٢. علی بن یقطین (١٢٤-١٨٢ ق / ٧٤٢- ٧٩٨ م)، محدّث، فقیه، متکلّم و از بزرگان شیعی. وی در کوفه زاده شد و همراه پدر به مدینه هجرت کرد و پس از آن به بغداد آمد. در آغاز به داد و ستد ابزار (نوعی ادویه) می‌پرداخت (طوسی، اختیار، ٢٠٣)، سپس در دستگاه خلافت عبّاسیان راه یافت و از کارگزاران مهدی عباسی (طبری، ٣ / ٥٢٢) و از نزدیکان خلیفه هارون‌الرشید (د ١٩٣ ق / ٨٠٩ م) گردید، در شیعی بودن او تردید نیست، اما مذهب او همانند پدرش از نظر عباسیان پنهان بود. وی با امام موسی کاظم (ع) (١٢٨-١٨٣ ق / ٧٤٦- ٧٩٩ م) ارتباط نزدیک داشت و نزد آن امام از اعتبار بسیاری برخوردار بود. نویسندگان شیعی بر این باورند که او به توصیۀ امام کاظم (ع) در دستگاه خلافت باقی ماند تا از ستمدیدگان پشتیبانی کند و یاور شیعیان باشد (امین، ٨ / ٣٧١). از‌این‌رو بارها دربارۀ مذهب و ارتباط او با امام کاظم (ع) به هارون سعایت شد، ولی گزندی به او نرسید. در مورد ایمان و پارسایی علی بن یقطین روایات بسیاری آمده است، از‌جمله اینکه امام کاظم (ع) بهشت رابرای او تضمین کرده است (طوسی، اختیار، ٢٠٤-٢٠٥).
او از راویان موثّقی است که یک حدیث از امام صادق (ع) و احادیث بسیاری از امام کاظم (ع) نقل کرده است و راویان متعددی از وی روایت کرده‌اند. کتابهایی به او منسوب است (طوسی، فهرست، ٢٣٤). او در زمانی که امام کاظم زندانی بود در بغداد درگذشت.
خزیمه، یعقوب و عبید، سه فرزند دیگر یقطین، نیز از راویان حدیث و از اصحاب امام کاظم (ع) بوده‌اند.

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل، بیروت، ١٤٠٣ ق، ٦ / ٢٢، ٦٣، ١٦٩؛
ابن‌تغری بردی، یوسف، النّجوم الزّاهرة، مصر، ١٣٨٣ ق، ٢ / ١٢٠؛
ابن جبیر، محمدبن احمد، رحلة، بیروت، ١٣٨٤ ق؛
ابن فارسی، محمدحسن، روضة ‌الواعظین، قم، ١٣٨٦ ق، ص ٢١٥؛
ابن کثیر، اسماعیل‌بن عمر، البدایة و النهایة، مصر، ١٣٥١ ق، ١٠ / ١٨٩؛
ابن ندیم، فهرست، بیروت، ١٣٧٧ ق؛
امین، محسن، اعیان‌ الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ ق؛
حلّی علی‌بن داوود، الرجال، تهران، ١٣٤٢ ش، ص ٢٥٣؛
خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ١٤٠٣ ق، ٧ / ٤٩-٥٠، ١١ / ٦٠-٦١، ١٢ / ٢٢٧-٢٤٠، ٢٠ / ١٥٣-١٥٤، ١٥٩؛
زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٣٨٩ ق، ٩ / ٢٧٤؛
شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٧٥ ق، صص ٣٨٧-٣٩٠؛
طبرسی، فضل‌بن حسن، اعلام ‌الوری، بیروت، ١٣٩٩ ق، صص ٢٩٣-٢٩٤؛
طبری، محمدبن جریر، تاریخ، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٩-١٨٨١ م، ج ٣، فهرست؛
طوسی محمدبن حسن، اختیار معرفة‌ الرجال، مشهد، ١٣٤٨ ش، ص ٢٠٣؛
همو، الفهرست، به کوشش محمود رامیار، مشهد، ١٣٥١ ش، صص ١٩٩، ٢٣٥؛
غروی حایری، محمدبن علی، جامع ‌الرواة، بیروت، ١٤٠٣ ق، ١ / ٦٠٩-٦١٠، ٢ / ٣٥١؛
قمی، عباس، سفینة ‌البحار، بیروت، دارالمرتضی، ٢ / ٢٥٢؛
مامقانی، حسن بن عبدالله، تنقیح ‌المقال، نجف، ١٣٥٠ ق، ١ / ٣٩٨، ٢ / ٢٣٧، ٣١٥-٣١٧؛
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ ق، ٤٨ / ٨٥، ١٣٧- ١٣٩، ١٧٨، ١٧٩؛
نوری، میرزا حسن، مستدرک ‌الوسائل، تهران، ١٣٨٣ ق، ٣ / ٦٣٠.

حسن یوسفی اشکوری