اَبوبَیْهَس، هیصم بن جابر (مق‌ ‌٩٤ ق / ٧١٣ م) که از او به عنوان بنیادگذار فرقۀ خارجی «بیهسیّه» نام برده می‌شود. آگاهی ما دربارۀ ابوبیهس بسیار اندک است و بی‌تردید بخش مهمی از زندگی و فعالیتهای او پوشیده مانده است. غالب منابع اطلاع چندان دقیقی از او به دست نمی‌دهند، اما نوشته‌اند که از تیرۀ بنی‌سعد بن ضُبَعیه بن قیس بود (بلاذری، خطی، ٢ / ٥٨٤ آ؛ ابن قتیبه، ٦٢٢) که خود از قبیلۀ عدنانی بکر بن وائل به شمار می‌رفت (کلبی، ٥٣٤-٥٣٥) و بیشتر افراد آن در بصره سکنی داشتند (سمعانی، ٨ / ٣٧٦). نام او و پدرش را در برخی منابع به چند گونه ذکر کرده‌اند که احتمالاً همگی حاصل تصحیف است (نک‌ : بغدادی، ٦٤؛ اسفراینی، ٦٠؛ قس: ابن مرتضی، ٢٨؛ مقریزی، ٢ / ٣٥٥).
براساس روایتی که مبرّد (٣ / ١٢٠٣، ١٢٢٠) نقل کرده، آغاز فعالیتهای ابوبیهس به زمانی باز می‌گردد که او در مخالفت با نافع بن ازرق، رهبر فرقۀ خارجی ازارقه (ﻫ م)، همراه با چند تن دیگر از خوارج، چون عبداللـه بن اباض، از او جدا شدند. اما در خبری که طبری (٥ / ٥٦٥-٥٦٦) از قول ابومخنف آورده، سخنی از جدایی ابوبیهس به میان نیامده است. در حقیقت در برخی از این گزارشها، اختلافاتی که بعدها میان هریک از سران فرقه‌های خوارج و در پی آنها پیروانشان پدید آمد، همه کنار هم نهاده شده است (نک‌ : وِلْهاوْزِن، ٦٦) و بنابراین نمی‌توان اطمینان داشت که ابوبیهس حقیقتاً فعالیتهای خود را از حدود سال ٦٤ ق ــ که سال جدایی رهبران خوارج، به دنبال کناره‌گیری ایشان از ابن‌زبیر، بود ــ آغاز کرده باشد، خاصه که تنها گزارش دقیقی که از احوال ابوبیهس در دست است، از آن ابوالحسن مدائنی است. به نقلِ بلاذری (همانجا)، زمان آن رویداد، دست‌کم به ٩٤ ق بازمی‌گردد.
اگر روایت مبرّد پذیرفته شود، باید در کمال شگفتی گفت که از زندگی و فعالیتهای ابوبیهس، در این دورۀ نه چندان کوتاه هیچ‌گونه اطلاعی در دست نیست و ازاین‌رو بعید به نظر نمی‌رسد که سابقۀ تشکیل این فرقۀ خارجی طولانی‌تر شده باشد.
از گزارشی که بلاذری نقل کرده (همانجا)، چنین برمی‌آید که ابوبیهس، در خلافت ولید بن عبدالملک (حک‌ ‌٨٦-٩٦ ق / ٧٠٥-٧١٥ م) و اندکی پیش از مرگ حجاج (٩٥ ق / ٧١٤ م) در بصره به سر می‌برده و از خوارج شمرده می‌شده است. حجاج درصدد دستگیری او برآمد، اما او به مدینه گریخت و به نیرنگ توانست مدتی خویش را از چشم عوامل حکومتی دور نگه دارد. در همین حال به ولید بن عبدالملک خبر رسید که وی در مدینه است. پس ولید نامه‌ای به عثمان ابن‌حبّان مُرّی عامل مدینه (نک‌ : ابن‌اثیر، ٤ / ٥٨٢) نوشت و عثمان توانست سرانجام او را دستگیر کند. بر مبنای این گزارش او با ابوبیهس مدارا کرد، ولی با رسیدن نامۀ ولید بن عبدالملک مبنی بر کشتن او، وی را به طرز فجیعی به قتل رسانید (نیز نک‌ : ابن‌قتیبه، همانجا؛ العیون و الحدائق، ١٥-١٦). این خبر که طبری (٦ / ٤٨٥) نیز در حوادث سال ٩٤ ق آورده و ابوالفرج اصفهانی (١٢ / ٢٧٨) هم آن را به گونۀ دیگری روایت کرده، نشان دهندۀ کوششهایی است که با انتصاب والی سخت‌گیر و خشنی چون عثمان بن حیّان مرّی به جای حکمران نرمخویی مانند عمر بن عبدالعزیز (نک‌ : ابن اثیر، ٤ / ٥٧٧) آغاز شد و هدف آن، پیگیری و تعقیب فتنه‌انگیزانی با هر گونه گرایش سیاسی ــ و غالباً «خارجی» ــ بود که از بیم سطوت و خشونت حجّاج، از عراق به مدینه گریخته بودند و در آنجا احتمالاً هنوز به فعالیتهای خود ادامه می‌دادند و یکی دو تن از آنان مانند ابوبیهس و منحور خارجی (نک‌ : طبری، ٦ / ٤٨٧؛ قس: بلاذری، ٥ / ١٠٩؛ مثجور بن غیلان؛ ابوالفرج، همانجا: مثغور) شناخته شده بودند.
در منابع ــ و خاصّه منابع فرقه‌شناسی ــ عقایدی به ابوبیهس نسبت داده شده است که بعدها از معتقدات فرقه‌ای از خوارج به نام «بیهسیّه» شد. معلوم نیست شخص ابوبیهس در شکل‌گیری این عقاید تا چه اندازه مؤثر بوده است، اما ادعاهای فرقۀ بیهسیه از شخص بنیادگذار آن جدایی‌ناپذیر به نظر می‌رسند. بنابر آنچه مبرّد آورده (٣ / ١٢٢٠)، عقاید ابوبیهس، حدّ میانه‌ای بوده است بین تندروی نافع بن ازرق ــ سردستۀ ازارقه ــ و میانه‌روی عبدالله بن اباض ــ سردستۀ اباضیان ــ وی می‌گفت: دشمنان ما چون دشمنان پیامبرند و چنانکه پیامبر (ص) و مسلمانان نخستین، میان مشرکان به سر می‌بردند، بر ما نیز چنین رواست که در میان آنان باشیم و ازدواج کردن و میراث بردن از آنان جایز است (نیز نک‌ : ابن‌عبدربّه، ١ / ٢٢٣). او همچنین دو تن دیگر از سران خوارج به نامهای میمون و ابراهیم را تکفیر کرد. در زمینۀ شناخت خدا و برائت از دشمنان خدا و پرهیز از محرّمات نیز به او عقایدی نسبت داده شده است (نک‌ : اشعری، ١ / ١٧٧- ١٧٨؛ قس: بغدادی، اسفراینی، همانجاها).
«بیهسیّه» خود ٣ شاخه داشت: فرقۀ عوفیه که خود به دو فرقۀ دیگر تقسیم شد؛ فرقۀ دیگری که سردستۀ آنان شبیب خارجی بود و به آنان «اصحاب سؤال» می‌گفتند؛ فرقۀ سوم به «اصحاب تفسیر» معروف شدند و گفته‌اند مردی از کوفه به نام حکم بن مروان سردستۀ آنان بوده است. همۀ این فرقه‌ها در مسائلی مانند ایمان، کفر، امامت و خلافت با یکدیگر اختلاف جزیی داشته‌اند (نک‌ : اشعری، ١ / ١٧٩-١٨٢؛ بغدادی، ٦٥).
در برخی روایتهای تاریخی، به اختلافات میان دسته‌های گوناگون خوارج در نواحی مختلف ــ که گاه به جنگ با یکدیگر و ازجمله با بیهسیّه منجر می‌شده ــ اشاره شده است (نک‌ : همو، ٥٨).

مآخذ

ابن اثیر، الکامل؛
ابن عبدربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، به کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
ابن‌مرتضی، احمد بن یحیی، الملل و النحل، به کوشش محمد جواد مشکور، تبریز، ١٩٥٩ م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، دارالکتب المصریة؛
اسفراینی، شهفور بن طاهر، التبصیر فی‌الدّین، به کوشش کمال یوسف حوت، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامییّن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٩٦٩ م؛
بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر، الفرق بین الفرق، به کوشش محمد زاهد کوثری. قاهره، ١٣٦٧ ق / ١٩٤٨ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، نسخۀ خطی کتابخانۀ عاشر افندیِ استانبول، شم‌ ‌٥٩٨؛
همو، همان، ج ٥، به کوشش گوبتین، بیت‌المقدس، ١٩٣٦ م؛
سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
طبری، تاریخ؛
العیون و الحدائق، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٩ م؛
کلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به کوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
مبرّد، محمد بن یزید، الکامل، به کوشش محمد احمد دالی، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
مقریزی، احمد بن علی، الخطط، بولاق، ١٢٧٠ ق / ١٨٥٣ م؛
ولهاوزن، یولیوس، الخوارج و الشیعة، ترجمۀ عبدالرحمن بدوی، کویت، ١٩٧٨ م.

بخش تاریخ