جوزْجانی، ابوسلیمان موسی بن سلیمان (د پس از ٢٠٠ق / ٨١٦ م)، فقیه رأی‌گرای حنفی سدۀ ٢ق / ٨ م در بغداد. نسب او به جوزجان یا جوزجانان، شهری در خراسان کنار بلخ باز می‌گردد (سمعانی، ٢ / ١١٦).
جوزجانی نزد محمد بن حسن شیبانی، یکی از شاگردان ابوحنیفه فقه آموخت (نک‌ : ابن عدی، ٣ / ٢٠٨؛ خطیب، ٥ / ٢٦٥، ١٣ / ٣٨؛ ذهبی، ١٠ / ١٩٤؛ ابن قطلوبغا، ٧٤؛ لکهنوی، ٢١٦). وی که از شاگرد دیگر ابوحنیفه یعنی ابو یوسف هم بهره برد، عالمانی چون عبدالله بن مبارک و عَمرو بن جُمیع را نیز علم آموخت (نک‌ : نحاس، ٥ / ٤٠؛ خطیب، همانجا؛ سمعانی، ٣ / ٤٨٣؛ ذهبی، همانجا). در فهرست اسامی کسانی که جوزجانی از آنها روایت کرده است، نام افرادی چون محمد بن اسحاق (نک‌ : طبرانی، ٢ / ٢٢٧) و قاسم بن مَعَن قیسی (نک‌ : ابن عدی، همانجا) نیز به چشم می‌خورد، گفتنی است که برخی از احادیث منقول از ابوسلیمان به عنوان حدیث غریب یا منفرد شناخته شده است (نک‌ : ابن عساکر، ٩ / ١٧٢؛ ابن‌کثیر، ٤ / ٣٤).
از عالمانی که فقه را از جوزجانی اخذ کرده‌اند، قاضی ابوالعباس احمد بن محمد بِرتی (د ٢٨٠ق / ٨٩٣ م) (خطیب، ٥ / ٢٦٥)، علی بن شهریار استرابادی (سهمی، ٥٣٣) و ابوذر بن ابی رجا محمد بن احمد قاضی جوزجانی (د ٢٨٥ق / ٨٩٨ م) (سمعانی، ٢ / ١١٧) را می‌توان یاد کرد. برخی از راویان حدیث وی اینان‌اند: عبدالله بن حسن هاشمی (برای حدیثی منقول از امام حسین (ع)، نک‌ : خطیب، ١٣ / ٣٨) و بشر بن موسى اسدی (همانجا)، ابوعامر عمرو بن تمیم (ابن‌عساکر، ٩ / ١٧١؛ ابن حجر، الاصابة ... ، ١ / ٣٤٧)، احمد بن محمد صیرفی (ابن عدی، همانجا)، ابو حاتم رازی (ذهبی، همانجا)، احمد بن نصر (ابن ماکولا، ٧ / ٧٨)، محمد بن صالح بلخی (ابن حجر، تهذیب ... ، ٩ / ٢٠٠)، و موسى بن حِزام ترمذی (مزی، ٢٩ / ٥٢؛ برای برخورد وی با احمد بن حنبل دربارۀ جوزجانی، نک‌ : ذهبی، ١١ / ٢٣١).
دوران زندگی وی با خلافت مأمون عباسی مصادف بود. مأمون، جوزجانی و معلّی بن منصور را که دوست و هم درس یکدیگر بودند، برای منصب قضا فرا خواند. خلیفه در آن مجلس به سبب سن و شهرت ابوسلیمان به ورع، این منصب را به او پیشنهاد کرد، اما وی از پذیرش قضا سر باز زد و به سبب همین امر نزد مردم شریف می‌نمود (نک‌ : خطیب، همانجا؛ ذهبی، ١٠ / ١٩٥؛ قرشی، ٣ / ٥١٨-٥١٩؛ ابن قطلوبغا، لکهنوی، همانجاها).
بر اساس آنچه در گزارشهای تاریخی آمده است، جوزجانی به شیوۀ اهل سنت، قائلان به خلق قرآن را کافر می‌دانست (نک‌ : خطیب، همانجا؛ ذهبی، ١٠ / ١٩٤، به نقل از ابن ابی حاتم). در برخی از گزارشها آمده است که جوزجانی به همراه معلی بن منصور رازی بر این نظر بود که ابوحنیفه و اصحاب او اعتقادی به خلق قرآن نداشتند، بلکه بشر مریسی و ابن ابی داوود دارای این اعتقاد فاسد بودند و سبب طرد اصحاب ابوحنیفه شدند (خطیب، ١٣ / ٣٧٤). وی در برخی از مجالس درس و پرسش و پاسخ مالک بن انس نیز حضور داشته است (نک‌ : جصاص، ١ / ٤٢٦-٤٢٧)، همچنین برخی از آراء فقهی جوزجانی در منابع فقه حنفی آورده شده است (برای نمونه، نک‌ : سمرقندی، ١ / ٥٨؛ ابن عابدین، ١ / ٧٠١).
جوزجانی را به عنوان حلقۀ وصل و انتقال‌دهندۀ میراث حنفی به نسل بعد می‌شناسیم؛ چه، آموزه‌های ابوحنیفه و کتابهای شاگردان او به‌ویژه کتب محمد بن حسن شیبانی از طریق جوزجانی به نسل بعد انتقال یافته است (برای نمونه، نک‌ : سهمی، ابن ماکولا، همانجاها؛ ذهبی، ١٣ / ٤٠٨؛ ابن قطلوبغا، ٧٥). به عنوان نمونه می‌توان از روایت نسخه‌های متعددی از کتاب المبسوط شیبانی یاد کرد که یکی از مهم‌ترین آنها مبسوط ابوسلیمان جوزجانی است (نک‌ : ابن عابدین، ١ / ٧٥). افزون بر آن خود جوزجانی دارای تصانیفی به‌ویژه در فقه به صورت تک‌نگار و جز آن بوده است (ذهبی، ١٠ / ١٩٥)، که از آن جمله‌اند: السیر الصغیرة، کتاب الصلاة، کتاب الرهن، نوادر الفتاوی، مسائل الاصول، الامالی و الخیل (نک‌ : قرشی، ٣ / ٥١٩؛ ابن قطلوبغا، لکهنوی، همانجاها؛ بغدادی، هدیه، ٢ / ٤٧٧، ایضاح، ٢ / ٢٣).

مآخذ

ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابة، به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
همو، تهذیب التهذیب، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
ابن عابدین، محمد امین، حاشیة رد المختار، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
ابن عدی، عبدالله، الکامل، به کوشش یحیى مختار غزاوی، بیروت، ١٤٠٩ق / ١٩٨٨م؛
ابن عساکر، علی، تاریخ مدینة دمشق، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
ابن قطلوبغا، قاسم، تاج التراجم، به کوشش صبحی سامرایی، بغداد، ١٣٩٨ق / ١٩٧٩م؛
ابن کثیر، البدایة و النهایة، به کوشش علی شیری، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
ابن ماکولا، علی، الاکمال، به کوشش نایف عباس، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
بغدادی، ایضاح؛
همو، هدیة؛
جصاص، احمد، احکام القرآن، به کوشش عبدالسلام محمد علی شاهین، بیروت، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، به کوشش مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٧ق / ١٩٩٧م؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ١٤١٣ق / ١٩٩٣م؛
سمرقندی، محمد، تحفة الفقهاء، بیروت، ١٤١٤ق / ١٩٩٤م؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
سهمی، حمزه، تاریخ جرجان، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
طبرانی، سلیمان، المعجم الاوسط، بـه کوشش طارق بـن عـوض الله و عبدالمحسن حسینی، قاهره، ١٤١٥ق / ١٩٩٥م؛
قـرشی، عبدالقـادر، الجواهر المضیئة، بـه کوشش عبدالفتاح محمد حلو، قاهره، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
لکهنوی، محمد عبدالحی، الفوائد البهیة، بیروت، ١٣٢٤ق / ١٩٠٦م؛
مزی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، مؤسسة الرسالة، ١٤٠٦ق / ١٩٨٥م؛
نحاس، احمد، معانی القرآن، به کوشش محمـدعلـی صـابـونـی، مکـه، ١٤١٠ق / ١٩٨٩م.

علی تولّایی