خاقان، عنوان و لقب خاص فرمانروایان ترک و مغول و فغفورهای چین که بعدها عمومیت یافت.
این واژه که در متون تاریخی به صورتهای قاآن، خاآن، قاغان، کاقان نیز به‌کار رفته است، همه از یک اصل و ریشه‌اند که از روزگاران کهن در میان مردمان آسیای شمالی کاربرد داشته است (شیراتوری، ٤٩٧-٥٠٢). منشأ این واژه احتمالاً از زبان مردم پنچوری و یا از زبان قوم سین بی یا هسین‌پی در چین است (همانجا؛ دورفر، III/ ١٤١). خوارزمی اصل آن را خان‌خان و به معنی رئیس رؤسا می‌داند (ص، ١٢٠) که بعدها به خان و خاقان تبدیل شده که مترادف و همنام یکدیگرند (کلاوسن، ٦٣٠؛ دورفر، III/ ١٤٨؛ باربیه دومنار، I/ ٦٨٥؛ سامی، ٣/ ٢٠١٩؛ EI٢, IV/ ١٠١٠) و در تمام موارد به معنای پادشاه بزرگ، خان اعظم، شاهنشاه و قیصر به‌کار می‌رفت (همانجاها؛ نسوی، ٧؛ افلاکی، ٢/ ٦١٢، ٨١٨؛ بخاری، ١/ ١٦٦؛ آنندراج؛ شیراتوری، همانجا). کاشغری خان را به معنی پادشاه بزرگ و خاقان را ویژۀ آل افراسیاب می‌داند (٣/ ١١٧). کلمۀ خان و خاقان بعدها به زبانهای دیگر ازجمله زبانهای فارسی و عربی راه یافته و نخست بر پادشاهان ترک و مغول اطلاق شد، چنان‌که از سلاطین مغول قوبیلای قاآن، منکوقاآن، اوگتای قاآن، غازان‌ خان و جز آن (جوینی، ٢/ ٢٠١، رشیدالدین، جم‌ ‌؛ وصاف، ٢)، از این عناوین استفاده می‌کردند؛ فرمانروایان مغول فقط یکی از عناوین قاآن و خان را بر نام خود می‌افزودند. به‌نوشتۀ جوینی «هر کس که بر تخت خانی نشیند یک اسم در افزایند، خان یا قاآن و بس ... » (١/ ١٩). حکمرانان مغول در ایران یعنی ایلخانان بر سکه‌های خود لقب خاقان یا قاآن را با صفاتی چون الاعظم، العادل ضرب می‌کردند، چنان‌که در سکه‌های اباقاخان و هلاگو که در تبریز ضرب شده است، همین عبارات دیده می‌شود (ترابی، ١٧- ١٩). از عنوان قاآن، رؤسا و فرمانروایان قبایل نیز مانند چنگیزقاآن و قابول قاآن استفاده می‌کردند ( تاریخ ... ، ١٢-١٣). گاه خان در درجه‌ای پایین‌تر از خاقان قرار داشت، چنان‌که افلاکی «خان را محکوم خاقان اعظم» دانسته است (٢/ ٧٩٧- ٧٩٨).
فرمانروایان و پادشاهان اقوام دیگر چون اویغورها، گوک‌ترکها (ساندرز، ٣٣-٣٤؛ «دائرة‌المعارف ... »، XV/ ٥١٧-٥١٨)، قرقیزها و حتى سلاطین روس (گردیزی، ٢٦١، ٢٧٧) و خزرها به‌صورت خزرخاقان و خاقان خزر (ابن‌فضلان، ٢١٧) عنوان خاقان را به‌کار می‌بـردند. سلاطین عثمانی نیـز خـود را سلطان‌البـرّین و خاقان ـ البحرین می‌نامیدند (اوزون‌چارشیلی، ٢٣٢). عنوان خان اگرچه در میان مغولان لقبی بزرگ و اشرافی بود، لکن به‌تدریج اهمیت خود را از دست داد، به‌طوری که در سلسله مراتب سازمان حکومتی دولت صفویه این عنوان به حکام شهرها و ناحیه‌ها اطلاق می‌شد و ظاهراً درجۀ آن پایین‌تر از بیگلربیگی بود (مینورسکی، ١٨٧). جایگاه خاقان در نظام قبیله‌ای و حکومتی ایجاد اتحاد میان قبایل، ازدیاد تعداد اتحادیه، رئیس شورای قبایل، تکامل اجتماعی قبیله و کشور و نظایر آن بود (ولادیمیرتسف، ١٣٢؛ «دائرة‌المعارف»، همانجا).

مآخذ

آنندراج، محمد پادشاه، به ‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
ابن‌فضلان، احمد، رسالة، به‌ کوشش حیدرمحمد غیبة، بیروت، ١٤١٤ ق/ ١٩٩١ م؛
افلاکی، احمد، مناقب العارفین، به‌ کوشش تحسین یازیجی، آنکارا، ١٩٧٦ م؛
بخاری، سلیمان، لغت چغتای و ترکی عثمانی، استانبول، ١٢٩٨ ق؛
تاریخ سری مغولان، ترجمۀ شیرین بیانی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
ترابی طباطبایی، جمال، تاریخ تبریز به ‌روایت سکه، تبریز، ١٣٨٤ ش؛
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به‌ کـوشش محمد قـزوینی، تهـران، ١٣٧٥ ش؛
خـوارزمی، محمد، مفـاتیح العلـوم، به کوشش فان فلوتن، لیدن، ١٨٩٥ م؛
رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، به‌ کوشش، محمد روشن و مصطفى موسوی، تهران، ١٣٧٣ ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ ق؛
کاشغری، محمود، دیوان لغات الترک، استانبول، ١٣٣٥ ق؛
گردیزی، عبدالحی، زین‌الاخبار، به‌ کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ١٣٤٧ ش؛
مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، ١٣٦٨ ش؛
نسوی، محمد، سیرت جلال‌الدین مینکبرنی، ترجمۀ کهن، به ‌کوشش مجتبى مینوی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
وصاف، تاریخ، تحریر عبدالمحمد آیتی، تهران، ١٣٤٦ ش؛
نیز:

Barbier de Meynard, C. A., Dictionnaire Turc-Français, Amsterdam, ١٩٧١;
Clauson, G., An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth - Century Turkish, Oxford, ١٩٧٢;
Doerfer, G., Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen, Wiesbaden, ١٩٦٧;
EI٢;
Saunders, J. J., The History of the Mongol Conquests, London, ١٩٧١;
Shiratori, K., «Kaghan unvaninin MenŞei», tr. I. Gōkbakar, Belleten, Ankara, ١٩٤٥, vol. IX, nos. ٣٣-٣٦;
UzunçarŞılı, I. H., Osmanlı devletinin saray teŞkilâtı, Ankara, ١٩٨٨;
Turkiye diyanet vakfi İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧.
علی‌اکبر دیانت