حُمَیْدی، ابوعبدالله محمد بن فتوح بن عبدالله بن حُمَید ازدی (پیش از ٤٢٠- ٤٨٨ ق/ ١٠٢٩-١٠٩٥ م)، ادیب مورخ، محدث و فقیه اندلسی.
وی در جزیرۀ مَیورقه از توابع اندلس به دنیا آمد، اما پدرش اهل قرطبه بود. دربارۀ کودکی و جوانی وی آگاهی دقیقی در دست نیست. در خردسالی او را به مجلس درس حدیث می‌بردند (ذهبی، تذکرة ... ، ٤/ ١٢١٨- ١٢١٩؛ مقری، ٢/ ١١٣). در بزرگ‌سالی در شمار شاگردان خاص ابن حزم درآمد (ابن خلکان، ٤/ ٢٨٢؛ ابن‌بشکوال، ٢/ ٥٣٠). وی همچنین نزد ابن عبدالبر و چند تن از دیگر مشاهیر اندلس به کسب دانش پرداخت. نخستین استاد وی در حدیث ابوالقاسم اَصبغ بود (یاقوت، ١٨/ ٢٨٢-٢٨٣؛ مقری، همانجا) و فقه را نزد ابوزید قیروانی آموخت (همانجا).
حمیدی در ٤٤٨ ق راهی شرق اسلامی شد و در سر راه خود مدتی نیز در افریقیه ماند (ابن بشکوال، یاقوت، همانجاها؛ ابیاری، ١/ ١١). وی سپس به حج رفت و علاوه بر مکه در مصر، شام، بغداد و واسط در مجلس درس بسیاری از علمای روزگار خود ازجمله، ابوبکر خطیب بغدادی، ابن ماکولا، ابوبکر بن اسحاق، ابوعبدالله قضاعی و دیگران حاضر شد (مقری، همانجا؛ طاش کوپری‌زاده، ٢/ ١٢٤؛ ابن بشکوال، همانجا؛ ابن‌جوزی، ١٧/ ٢٩؛ یاقوت، همانجا) و سرانجام در بغداد اقامت گزید.
تأثیر ژرف ابن حزم بر حمیدی موجب شد تا در فقه مذهب ظاهری را برگزیند، اما شاید با عبرت از آنچه بر ابن‌حزم (ه‌ م) رفته بود، پس از مهاجرت به شرق هرگز عقیدۀ خود را در این باب آشکار نساخت (یاقوت، مقری، همانجاها). حمیدی سرتاسر عمر خود را به تحصیل و تعلیم و تألیف گذراند (همو، ٢/ ١١٣-١١٤؛ ابن عماد، ٥/ ٣٩٠-٣٩١؛ یافعی، ٣/ ١٤٩). وی را به علم و پرهیزگاری و ترک علایق دنیوی ستوده‌اند (ابن جوزی، ابن بشکوال، یافعی، همانجاها؛ ذهبی، العبر، ٣/ ٣٢٥) و در علم حدیث پیشوا دانسته‌اند (همانجاها). ابن‌خطیب و ابن‌ماکولا از وی روایت کرده‌اند. گویا به درخواست آن دو، حمیدی کتاب جذوة المقتبس را در بغداد نوشت (حمیدی، ٢٩؛ یاقوت، ١٨/ ٢٨٤).
حمیدی به تصوف نیز تمایل داشت و کتابی دربارۀ صوفیان عراق تألیف کرد (نک‌ : آثار) و شاید به سبب همین گرایش وصیت کرد، تا او را در کنار قبر صوفی معروف، بِشْر حافی به خاک بسپارند (صفدی، ٤/ ٣١٧؛ ابن خلکان، ٤/ ٢٨٣-٢٨٤)؛ اگرچه نخست به وصیت او عمل نشد، اما ٣ سال پس از آن در ٤٩١ ق/ ١٠٩٨ م جنازۀ وی را بدانجا منتقل کردند (همانجاها). احتمالاً از همین‌رو، برخی به اشتباه سال درگذشت او را ٤٩١ ق/ ١٠٩٨ م دانسته‌اند (ابن‌اثیر، ٣/ ٢٠٠؛ قس: ابیاری، ١/ ١٦).

آثـار

حمیدی آثار بسیاری تألیف کرده است بدین شرح:

الف ـ چاپی

١. اسماء الرواة الحدیث و اهل الفقه و الادب و ذوی النباهة و الشعر (نک‌ : همو، ١/ ١٤). ٢. تسهیل السبیل الى علم الترسیل. این کتاب در ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م در فرانکفورت به چاپ رسیده است؛ ٣. جذوة المقتبس فی تاریخ علماء الاندلس. این کتاب اثر مشهور حمیدی به شمار می‌رود و در ١٤١٠ ق/ ١٩٨٩ م به کوشش ابراهیم ابیاری در قاهره چاپ شده است.

ب ـ خطی

١. تاریخ الاسلام، یا بلغة المستعجل (نک‌ : همانجا)؛ ٢. تفسیر غریب ما فی الصحیحین مرتب علی المساند. از این کتاب نسخه‌ای نفیس در کتابخانۀ تیموریه موجود است (نک‌ : معلوف، ٣٤٠)؛ ٣. الجمع بین الصحیحین. از این اثر نیز نسخه‌های متعددی در کتابخانه‌های دارالکتب (نک‌ : سید، ١/ ٢٢٠)، جامع کبیر ( فهرست مخطوطات ... ، ١/ ٣٤١)، خدیویه ( فهرست الکتب ... ، ١/ ٣٢٥)، ظاهریه (ص ٢٥٨)، مرعشی (مرعشی، ٢/ ٢١٠) و گوتا (پرچ، I/ ٦) موجود است؛ ٤. الذهب المسبوک فی وعظ الملوک (نک‌ : ابیاری، ١/ ١٥)؛ ٥. شرح غریب الصحیحین. از این کتاب نیز نسخه‌ای در کتابخانۀ جامع کبیر صنعا موجود است ( فهرست مخطوطات، ١/ ٣٧٦)؛ ٦. منظومة الدالیة فی النقض علی من عاب الحدیث. نسخه‌ای از این اثر در کتابخانۀ گوتا نگهداری می‌شود (پرچ، I/ ٤٧٦).

ج ـ یافت نشده

شمار بسیاری از آثار حمیدی نیز از دست رفته است و تنها نامی از آنها در مآخذ دیده می‌شود که عبارت‌اند از: ١. ادب الاصدقاء (صفدی، ٤/ ٣١٨)؛ ٢. الامانی الصادقة (مقری، ٢/ ١١٤)؛ ٣. تحیة المشتاق فی ذکر صوفیة العراق (صفدی، همانجا)؛ ٤. تذکرة الحمیدی (حاجی خلیفه، ١/ ٣٨٥)؛ ٥. ذم النمیمة (مقری، همانجا؛ صفدی، ٤/ ٣١٧)؛ ٦. الذهب المسبوک فی وعظ الملوک (مقری، ٢/ ١١٣؛ صفدی، همانجا؛ بغدادی، ١/ ٥٤٤)؛ ٧. الفرائد المنتقاة (ابیاری، همانجا)؛ ٨. ما جاء من النصوص و الاخبار فی حفظ الجار (بغدادی، ٢/ ٤١٩)؛ ٩. المتشاکه فی اسماء النواکه (ابیاری، همانجا)؛ ١٠. مخاطبات الاصدقاء فی المکاتبات و اللقاء (مقری، ٢/ ١١٣-١١٤؛ بغدادی، ٢/ ٤٤٦)؛ ١١. المختلف و المؤتلف (صفدی، ٤/ ٣١٨؛ قس: ابیاری، همانجا)؛ ١٢. من ادعی الامان من اهل الایمان (بغدادی، ٢/ ٥٥٥؛ مقری، ٢/ ١١٣)؛ ١٣. نوادر الاطباء (ابیاری، همانجا).
برخی از مآخذ از کتاب دیگری با عنوان وفیات المشایخ نیز نام برده‌اند که حمیدی دربارۀ پیشوایان حدیث در دست تألیف داشت، اما نتوانست آن را به پایان برساند (ذهبی، تذکرة، ٤/ ١٢٢٠). حمیدی شعر نیز می‌سرود و احتمالاً دیوان شعری داشته که اکنون در دست نیست (نک‌ : ابیاری، همانجا)، اما چند قطعه از اشعار وی در زمینه‌های اخلاقی و پند و امثال در برخی مآخذ دیده می‌شود (نک‌ : ذهبی، همان، ٤/ ١٢٢٢؛ یاقوت، ١٨/ ٢٨٥؛ صفدی، همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، علی، اللباب، قاهره، ١٣٦٩ ق؛
ابن‌بشکوال، خلف، الصلة، به کوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٣٧٤ق/ ١٩٥٥م؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٢ ق/ ١٩٩٢ م؛
ابن‌خلکان، وفیات؛
ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، به کوشش عبدالقادر ارنؤوط و محمود ارنؤوط، دمشق، ١٤١٠ ق/ ١٩٨٩ م؛
ابیاری، ابراهیم، مقدمه و حاشیه بر جذوة المقتبس (نک‌ : هم‌ ، حمیدی)؛
بغدادی، ایضاح، حاجی‌خلیفه، کشف؛
حمیدی، محمد، جذوة المقتبس، به کوشش ابراهیم ابیاری، قاهره، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م؛
ذهبی، محمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، ١٣٧٧ ق/ ١٩٥٨ م؛
همو، العبر، به کوشش فؤاد سید، کویت، ١٩٨٤ م؛
سید، فؤاد، فهرست المخطوطات، قاهره، ١٣٨٠ ق/ ١٩٦١ م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، ویسبادن، ١٣٩٤ ق/ ١٩٧٤ م؛
طاش کوپری‌زاده، احمد، مفتاح السعادة، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٥ م؛
ظاهریه، خطی؛
فهرست الکتب العربیة المحفوظة بالکتبخانة الخدیویة، قاهره، ١٣١٠ ق؛
فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء، صنعا، ١٩٨٤ م؛
مرعشی، خطی؛
معطوف، عیسى اسکندر، «من نفائس الخزانة التیموریة»، مجلة المجمع العلمی العربی، دمشق، ١٩٢٣ م، شم‌ ١١-١٢؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق/ ١٩٦٨ م؛
یافعی، عبدالله، مرآة الجنان، بیروت، ١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

Pertsch.
محمد سیدی