اِمامانِ دَوازْدَهْگانه، امامان اهل بیت (ع) كه در مذهب شیعۀ اثنا عشری به عنوان امامان منصوص و برگزیده از جانب خداوند شناخته می‌شوند.
این امامان به ترتیب امامت عبارتند از: حضرت علی (ع) (امامت: ١١-٤٠ ق)، فرزندش امام حسن (ع) (امامت: ٤٠-٥٠ ق)، برادرش امام حسین (ع) (امامت: ٥٠-٦١ ق)، فرزندش امام زین‌العابدین (ع) (امامت: ٦١-٩٤ ق)، فرزندش امام محمدباقر (ع) (امامت: ٩٤-١١٤ ق)، فرزندش امام جعفر صادق (ع) (امامت: ١١٤- ١٤٨ق)، فرزندش امام موسى كاظم(ع) (امامت: ١٤٨-١٨٣ق)، فرزندش امام رضا (ع) (امامت: ١٨٣-٢٠٣ ق)، فرزندش امام محمدتقی (ع) (امامت: ٢٠٣-٢٢٠ق)، فرزندش امام علی النقی (ع) (امامت: ٢٢٠-٢٥٤ ق)، فرزندش امام حسن عسكری (ع) (امامت: ٢٥٤-٢٦٠ ق) و فرزندش حضرت مهدی، امام زمان (ع) (امامت: از ٢٦٠ ق). برای تفصیل دربارۀ هر یك از این امامان به مقالات ذیل نام هر كدام، نیز دربارۀ باورهای اثنا عشریه، به مقالۀ «امامیه» می‌توان مراجعه كرد.
طبق اعتقاد شیعۀ اثنا عشری، دورۀ امامت امامان دوازدهگانه با رحلت رسول اكرم (ص) در ١١ ق و به امامت رسیدن حضرت علی (ع) آغاز شده، و بدون انقطاع تاكنون ادامه یافته است. از ٢٦٠ق، پس از درگذشت امام حسن عسكری (ع) و انتقال امامت به فرزند ایشان، امام مهدی (ع)، امامت از حالت ظهور به حالت غیبت مبدل شده، و دورۀ بلند امامت آن حضرت تماماً در حال غیبت بوده است.
اعتقاد به امامان دوازده‌گانه اساس باور شیعۀ اثنا عشری است و در تأیید این باور نصوص متعددی از رسول اكرم(ص) و ائمه(ع) عنوان شده، و حتى به تلویحاتی در قرآن كریم اشاره شده است. ادلۀ اثبات امامت آنان خود موضوع كتابهای پرشماری در حوزۀ امامیه بوده، و آثاری به سبكهای گوناگون در این باره پرداخته شده است. به عنوان یكی از نخستین نمونه‌های تدوین در حوزۀ امامیه، باید از كتاب سلیم بن قیس هلالی، مربوط به اواخر سدۀ نخست هجری یاد كرد كه در آن، از امامان دوازدهگانه سخن رفته است (ص ٢٢٧؛ نیز نک‌ : نجاشی، ٤٤٠).
به عنوان طیفی از آثار در باب نص بر ائمۀ اثنا عشر (ع)، باید از نوشته‌هایی چون مقتضب الاثر از ابن عیاش جوهری (د ٤٠١ق) و كفایةالاثر از خزاز قمی (اواخر قرن ٤ ق) یاد كرد كه مؤلفان آنها تلاش داشته‌اند تا روایات مربوط به نص بر امامان دوازدهگانه را از منابع گوناگون شیعه و اهل سنت گرد آورند. افزون‌بر كتب نصوص، باید به آثاری با عنوان عمومی «دلائل الامامة» در باب معجزات ائمه (ع)، مانند دلائل الامامۀ منسوب به ابن‌رستم طبری (چ نجف، ١٣٨٣ ق)، یا آثاری با عنوان عمومی «الوصیة» در تبیین انتقال وصیت در سلسلۀ امامان دوازدهگانه، مانند اثبات الوصیۀ مسعودی (چ نجف، كتابخانۀ حیدریه) اشاره كرد (برای نمونه‌های دیگر، نک‌ : همو، ٢١٩، ٢٩٨، جم‌ ).
اثبات نقلیِ امامت امامان دوازدهگانه (ع)، نزد متكلمان امامیه نیز موردتوجه بوده، و فصلی از آثار مهم كلامی امامیه را به خود اختصاص می‌داده است (مثلاً نک‌ : سیدمرتضى، ٥٠٢-٥٠٣؛ علامۀ حلی، ٣١٤).
افزون بر محافل امامیه، در میان اهل سنت نیز احادیثی مبنی بر وجود ١٢ نقیب یا امام پس از رسول اكرم (ص)، تداول داشته، اما تفسیر دیگری از این ١٢ امام ارائه می‌شده است. در طول سدۀ نخست هجری، از برخی از اصحاب رسول اكرم (ص)، احادیثی با مضمون بشارت به ١٢ امام پس از آن حضرت، در محافل گوناگون نقل می‌شد كه از آن میان به خصوص حدیث جابر بن سمره از بیشترین شهرت برخوردار بوده است؛ در این حدیث بیان شده بود كه امیران (امامان یا خلفا) پس از پیامبر (ص)، ١٢ تن هستند و همۀ ایشان از قریشند (مثلاً نک‌ : بخاری، ٨/ ١٢٧؛ مسلم، ٣/ ١٤٥٢-١٤٥٣؛ ابوداوود، ٤/ ١٠٦؛ ترمذی، ٤/ ٥٠١). این حدیث كه یكی از مشهورترین احادیث در جهان اسلام است، نخست در منابع اهل سنت آمده، و از آنجا به منابع شیعی راه یافته است (قس: نعمانی، ٦٢؛ ابن بابویه، ٤٦٩ به بعد؛ خزاز، ٤٩ به بعد؛ ابن عیاش، ٤). در ردیف بعد، باید از حدیثی به نقل از ابن مسعود یاد كرد كه برپایۀ آن، شمار نقیبان پس از پیامبر (ص)، ١٢ تن به شمار نقیبان بنی اسرائیل بوده است (نک‌ : احمد بن حنبل، ١/ ٣٩٨، ٤٠٦، جـم‌ ؛ حاكم، ٤/ ٥٠١؛ قس: نعمانی، ٧٤-٧٥؛ خزاز، ٢٣ به بعد؛ ابن عیاش، ٣).
افزون بر آنچه گذشت، از شخصیت ائمه (ع) در محافل اهل سنت نیز همواره با حرمتی شگرف یاد می‌شد و همین حرمت، گاه انگیزه‌ای بود تا كتابی در فضائل آنان فراهم آورده شود. بی‌تردید نمونه‌هایی از كتب تألیف شده در فضائل اهل بیت (ع) نزد اهل سنت، كم شمار نیست، اما در اینجا جا دارد به نمونه‌هایی اشاره شود كه در آنها سلسلۀ امامان دوازدهگانه در پرداخت كتاب، موضوعیت یافته است. یكی از حركتهای الهام‌بخش برای نویسندگان در این زمینه، قصیده‌ای از ابوالفضل یحیی بن سلامۀ حصكفی (د ٥٥١ یا ٥٥٣ ق) است كه در آن یكایك امامان دوازدهگانه ستایش شده‌اند (نک‌ : سبط ابن جوزی، ٣٦٥-٣٦٧؛ ابن طولون، ٤٠-٤٣).
از كتابهای تألیف شده در فضایل امامان دوازدهگانه در حوزۀ اهل سنت، از این نمونه‌ها می‌توان یاد كرد: ١. مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، از كمال‌الدین ابن طلحۀ شافعی (د ٥٦٢ق)، چ نجف، دارالكتب التجاریه؛ ٢. تذكرة خواص الامة فی خصائص الائمة، اثر عالم حنفی یوسف بن قزاوغلی سبط ابن جوزی (د ٦٥٤ ق)، چاپ مكرر از جمله در نجف، ١٣٦٩ ق؛ ٣. الفصول المهمة فی معرفة احوال الائمة، از ابن صباغ مالكی (د ٨٥٥ ق) كه بارها، از جمله در نجف، دارالكتب التجاریه به چاپ رسیده، و نسخ پرشمار و متنوع آن در مخازن خطی جهان اسلام، نشان دهندۀ گسترۀ رواج آن در طی سده‌هـای متمـادی است (نک‌ : طباطبایی، شم‌ ١٧، ص ١٠٩-١١٣). ابن صباغ در این اثر خود فراوان از منابع شیعی، مانند الارشاد شیخ مفید نقل قول كرده است (ص ١٩٢، ٢١٣، جم‌ )؛ ٤. الشذرات الذهبیة یا الائمة الاثناعشر، از شمس‌الدین ابن طولون، عالم حنفی دمشقی (د ٩٥٣ ق)، چ بیروت، ١٩٥٨م، به كوشش صلاح‌الدین منجد؛ ٥. الاتحاف بحب الاشراف، از عبدالله بن عامر شبراوی، عالم شافعی مصری (د ١١٧٢ق)، چ قاهره، ١٣١٣ق؛ ٦. نور الابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار، از سیدمؤمن شبلنجی (د بعد از ١٢٩٠ق)، چاپ مكرر ازجمله در قاهره، ١٣٤٦ق؛ ٧. ینابیع المودة، اثر سلیمان بن ابراهیم قُندوزی، عالم حنفی (د ١٢٩٤ق)، چ استانبول، ١٣٠٢ق (برای آثاری دیگر، نک‌ : طباطبایی، شم‌ ٢، ص ٥٢، شم‌ ٤، ص ١٠٠، ١٠١، شم‌ ١٧، ص ١٠٠).

مآخذ

ابن بابویه، محمد، الخصال، به كوشش علی اكبر غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛
ابن صباغ مالكی، علی، الفصول المهمة، نجف، دارالكتب التجاریه؛
ابن طولون، محمد، الائمة الاثنا عشر، به كوشش صلاح‌الدین منجد، بیروت، ١٩٥٨ م؛
ابن عیاش جوهری، احمد، مقتضب الاثر، قم، ١٣٧٩ ق؛
ابوداوود سجستانی، سلیمان، سنن، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، داراحیاء السنة النبویه؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ ق؛
بخاری، محمد، صحیح، استانبول، ١٣١٥ ق؛
ترمذی، محمد، سنن، به كوشش احمد محمدشاكر و دیگران، قاهره، ١٣٥٧ ق/ ١٩٣٨ م ـ ؛
حاكم نیشابوری، محمد، المستدرك، حیدرآباد دكن، ١٣٣٤ ق؛
خزاز قمی، علی، كفایة الاثر، قم، ١٤٠١ق؛
سبط ابن جوزی، یوسف، تذكرة الخواص، نجف، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤ م؛
سیدمرتضى، علی، الذخیرة، به كوشش احمد حسینی، قم، ١٤١١ ق؛
طباطبایی، عبدالعزیز، «اهل البیت (ع) فی المكتبة العربیة»، تراثنا، قم، ١٤٠٥ ق ـ؛
علامۀ حلی، حسن، كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، مكتبة المصطفوی؛
كتاب سلیم بن قیس، به كوشش علوی حسنی نجفی، بیروت، ١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، به كوشش محمدفؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٥ م؛
نجاشی، احمد، الرجال، به كوشش موسى شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق؛
نعمانی، محمد، الغیبة، بیروت، ١٤٠٣ ق/ ١٩٨٣ م.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث