اَنوشْتَگین (حك‌ ح ٤٧٠-٤٩٠ ق/ ١٠٧٧-١٠٩٧ م)، ملقب به غرجه، غلامِ ترك‌نژاد بلكاتگین (بیلگه‌بیگ)، و سر سلسلۀ خوارزمشاهیان. لقب غرجه منسوب است به غرجستان (غرشستان) ــ ولایتی در افغانستان میان هرات و كابل ـ كه بلكاتگین، انوشتگین را از آنجا خریده بوده است (یاقوت، ٣/ ٧٨٥؛ ابوالفدا، ٤/ ١٢٣؛ جوینی، ٢/ ١؛ بارتولد، ٣٢٣؛ برای تفصیل در خصوص اصل و نسب او، نک‌ : قفس اوغلی، ٤٨- ٤٩، ٥١-٥٣).
از انوشتگین نخستین بار در حوادث مربوط به لشكركشی گمشتگین بلكابك به سَكْلَكَند، از شهرهای طخارستان (یاقوت، ٣/ ١٠٨) در ٤٦٥ ق/ ١٠٧٣ م یاد شده است (نک‌ : ابن‌اثیر، ١٠/ ٧٨). ظاهراً انوشتگین از آن پس روی به ترقی نهاد و در دربار ملكشاه سلجوقی به سبب تدبیر و ذكاوتی كه از خود نشان داد، جایگاه خاصی یافت و پس از بلكاتگین به مقام مهم و معتبر طشت‌داری رسید. انوشتگین مدتی بعد شحنۀ (والی) خوارزم شد و تا پایان عمر بر این منصب باقی ماند (حمدالله، ٤٨٠؛ جوینی، ٢/ ٢؛ قفس اوغلی، ٤٥). اگرچه به نظر می‌رسد كه وی عملاً بر خوارزم حكومت و تسلطی مستقلانه نداشت ولی او را می‌توان سرسلسلۀ خوارزمشاهیان به شمار آورد، چه، سلطان محمد خوارزمشاه، فرزند او بود (ابن اثیر، ١٠/ ٢٦٨؛ ذهبی، تاریخ ... ، ٤٦، العبر، ٣/ ٣٢٧؛ قزوینی، ١٨٨). برخی مآخذ سال مرگ انوشتگین را ٤٩١ق/ ١٠٩٨ م در خوارزم دانسته‌اند (فصیح، ٢/ ٢٠٨).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابوالفدا، المختصر فی اخبار البشر، بیروت، ١٣٧٥ ق/ ١٩٥٦ م؛
جوینی، عطاملك، تاریخ جهانگشای، به كوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٣٤ ق/ ١٩١٦ م؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٣٩ ش؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث ٤٨١-٤٩٠ ق، به كوشش عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٤ ق/ ١٩٩٤ م؛
همو، العبر، به كوشش فؤاد سید، كویت، ١٩٦١ م؛
فصیح‌خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به كوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٤٠ ش؛
قزوینی، یحیى، لبّ التواریخ، تهران، ١٣٦٣ ش؛
قفس اوغلی، ابراهیم، تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمۀ داوود اصفهانیان، تهران، ١٣٦٧ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Barthold, W., Turkestan, Down to the Mongol Invasion, London, ١٩٥٨.
كیانوش صدیق