اَزْدی، ابوزکریا یزیدبن محمدبن ایاس (د ٣٣٤ق/ ٩٤٦م)، مورخ و محدث موصلی. ابوزکریا از قبیلۀ یمانی ازد بود. سال تولد او دانسته نیست. با توجه به نسبت وی، می‌توان گفت که ازدی احتمالاً در موصل زاده شده، و در همانجا پرورش یافته بود. در برخی منابع آمده که او به ابن زَکْره (یا زُکْره) نیز مشهور بوده است (ابن جمیع، ٣٧٩؛ ذهبی، تاریخ...، ٢١٠؛ سیوطی، ٣٦٦؛ نیز نک‌ : مسعودی، ١/ ١٦).
ازدی در موصل نزد استادانی چون محمدبن احمدبن ابی مثنّى موصلی، عبیدالله بن غنّام، اسحاق بن حسن حربی، و جز آنان استماع حدیث کرد (ذهبی، سیر...، ١٥/ ٣٨٧، تاریخ، همانجا). از میان کسانی که از ابوزکریا روایت کرده‌اند، می‌توان مظفربن محمد طوسی، ابوالحسن محمدبن احمد ابن جمیع، نصربن ابی نصر طوسی عطار را برشمرد (ابن جمیع، همانجا؛ ذهبی، سیر، نیز تاریخ، همانجاها؛ سیوطی، ٣٦٧). وی مدتی در موصل بر منصب قضا بود (نک‌ : ابن جمیع، ذهبی، همانجاها).

آثـار

١. تاریخ الموصل، بیشتر شهرت ازدی به این کتاب است. از این اثر تاکنون جز یک نسخۀ موجود در کتابخانۀ چستربیتی لندن، شناخته نشده، و همان نسخه اساس تصحیح علی حبیبه (قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م) قرار گرفته است. گویا ازدی اثر خود را در ٣ جلد نوشته بود. از آنجا که مجلد کنونی از ١٠١ق/ ٧١٩م آغاز، و به ٢٢٤ق/ ٨٣٩م پایان می‌یابد، احتمال آنکه کتاب حاضر، جلد دوم تاریخ الموصل باشد، بسیار است. چه، محتملاً مؤلف کتاب را تا حوادث روزگار خود نوشته بوده است و می‌توان حدس زد که جلد سومی نیز وجود داشته است. گرچه فقدان دو جلد دیگر این اثر تا حد بسیاری بررسی شیوه‌های تاریخ‌نگاری ازدی را دشوار می‌کند، با اینهمه، شاید مجلد موجود برای بررسی رویدادهای آن سالها و نیز طرز نگارش ازدی به عنوان نمونه مفید باشد.
ازدی همانند طبری، اساس نگارش تاریخ خود را بر سال شماری نهاده، و در ذیل هر سالی، به اختصار به اوضاع عمومی آن سال پرداخته، و سپس به طور خاص اخبار شهر موصل را مورد توجه قرار داده است. از آنجا که وی معاصر طبری است و در جاهایی از کتاب، صریحاً سند خود را به او متصل کرده (نک‌ : ص ٦، ١٠، ٢٨١)، می‌توان گفت که وی از تأثیر طبری برکنار نبوده است.
ازدی خود یادآور شده است که تاریخ الموصل را از کتابی خاص در باب موصل اخذ نکرده، بلکه آن را از مآخذ گوناگونی گردآورده است و آنچه یافته، یاد کرده و برآن بوده است که جز بیان حقیقت سخنی نگوید (ص ٢٥٠). ازدی، افزون بر روایات شفاهی، به برخی منابع مکتوب نیز اشاره کرده است (مثلاً نک‌ : ص ١١٣، ٢١٤-٢١٥). وی در این اثر، به بیان اخبار و رویدادهای سیاسی مناطق جزیره و موصل و اسامی علما و محدثان از ایشان اکتفا شده است، می‌پردازد. همچنین بیان اخبار والیان و کارگزاران و قاضیان موصل، بیان اصلاحات انجام شده توسط آنان، چگونگی انتصاب یا استیلای آنان و نیز انساب بعضی از قبایل یمنی ساکن موصل و پیرامون آن، شرح حال بزرگان و شعرای این قبایل، محل زندگی و موطن اصلی آنان، نیز نمونه‌هایی از اشعارشان، نقش آنان در جنبشهای سیاسی، رشادتها و تاریخ وفات آنان مورد توجه ازدی بوده است (نک‌ : ص ٧٨-١٠٢، ١٤٥-١٥٥، جم‌).
به رغم اهمیت تاریخ الموصل، نام ازدی و نیز دیگر آثارش به دست فراموشی سپرده شده است، با اینهمه، مؤلفان و مورخانی چون مسعودی (همانجا) و ذهبی (سیر، ٩/ ٢٨٢، ١٢/ ٢٥٢، جم‌) به او استناد کرده‌اند.
٢. طبقات المحدّثین. این کتاب که گاه به نام طبقات العلماء بالموصل نیز خوانده شده (نک‌ : مزّی، ٢٥/ ٥١٢؛ ابن حجر، لسان...، ٣/ ٢٦٢)، هنوز به دست نیامده، اما ازدی خود در تاریخ الموصل از آن یاد کرده است (ص ٣٠١). با توجه به استناد فراوانی که در مآخذ گوناگون رجالی به این کتاب شده، می‌توان به اهمیت آن پی برد. خطیب بغدادی از طرق روایی خود به این کتاب بسیار استناد کرده است (مثلاً نک‌ : ٥/ ٤١٧، ٦/ ١٣٢، ٨/ ٤٢٨، ١٣/ ٢٢٨، جم‌). ابن اثیر نیز آن را از مآخذ خود شمرده است (١/ ١١). ابن ماکولا (١/ ١٧٦)، یاقوت (٤/ ٦٥٨) و ابن حجر عسقلانی (تهذیب...، ٣/ ٤١٤، لسان، ٣/ ٢٥٩، ٢٦١-٢٦٢) از آن نقل کرده‌اند.
اثر دیگری که ازدی (ص ٩٦) خود از آن نام برده است، اما در مآخذ شناخته شده نامی از آن به میان نیامده، کتابی است به نام القبائل و الخطط که گویا در آن به شرح قبایل ساکن در شهر موصل پرداخته بوده است.

مآخذ

ابن اثیر، علی، اسدالغابة، بولاق، ١٢٨٠ق؛
ابن جمیع، محمد، معجم الشیوخ، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، مؤسسة السرلاه؛
ابن حجر، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٧ق؛
همو، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ١٣٣١ق؛
ابن ماکولا، علی، الاکمال، حیدرآباد دکن، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٣م؛
ازدی، یزید، تاریخ الموصل، به کوشش علی حبیبه، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، حوادث و وفیات ٣٣١-٣٥٠ق، به کوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤١٣ق/ ١٩٩٢م؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
سیوطی، طبقات الحفاظ، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
مزّی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عوّاد معروف، بیروت، ١٤١٣ق/ ١٩٩٢م؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
یاقوت، بلدان.

عزت ملاابراهیمی