اِبْنِ‌ناجی، ابوالفضل، قاسم ‌بن عیسی ‌بن تنوخی قیروانی (٧٦٢-٨٣٧ یا ٨٣٩ ق / ١٣٦١-١٤٣٤ یا ١٤٣٥ م)، فقیه و قاضی. کنیۀ او را باباتنبکتی (ص ٢٢٣) و حفناوی (١ / ٩٢)، ابوالقاسم نیز ضبط کرده‌اند. از وصیت‌نامه‌ای که از او بر جای مانده و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ جامع قیروان وجود دارد، معلوم می‌شود که ابن‌ناجی احتمالاً تا ٨٣٩ ق در قید حیات بوده است (نک‌ : زرکلی، ٥ / ١٧٩). وی در قیروان متولد شد و در همانجا پرورش یافت. قرآن را نزد ابومحمد عبدالسلام صفاقسی و عمویش خلیفه‌بن ناجی فرا گرفت (شبوح، «و») و از محضر استادانی چون ابومحمد شبیبی و ابن‌عرفه و نیز از ابومهدی غبرینی، برزالی، قاضی یعقوب زغبی، قاضی قاسم قسنطینی، ابوالقاسم سلاوی و دیگران بهره برد (باباتنبکتی، همانجا؛ ابن‌مریم، ١٤٩؛ حفناوی، ١ / ٩٢-٩٣). وی از عبدالله بن عبدالسلام باجی و ادیب نحوی ابوعلی حسین‌ بن محمد طبلی و از محمد بن خلفۀ اُبی و محمد زیانی (وزیر سراج، ١(٢) / ٥١٨، ٥٢٠، ١(٣) / ٦٨٧، ٧٠٣) حدیث نقل کرده است. او مدتی در باجه، جربه و قیروان و نیز چندی در شهرهای اُربُض، سوسه، قابس، تبِسّه به کار قضا اشتغال یافت (باباتنبکتی، ابن‌مریم، همانجاها؛ EI٢, S).
از آثار وی زیادات علی معالم‌الایمان (زرکلی، همانجا)، تعلیقه‌ای است بر معالم ‌الایمان فی معرفة اهل القیروان تألیف عبدالرحمن‌ بن محمد دباغ (GAL, S, I / ٣٣٧) که همراه آن کتابدر ١٣٢٠ ق / ١٩٠٢ م در تونس به چاپ رسیده و بار دیگر در ١٩٦٨ م به کوشش ابراهیم شبوح در مصر منتشر گردیده است؛ شرح علی رسالة ابی‌زید القیروانی، که همراه شرح دیگری از احمد بن عیسی برنسی فاسی معروف به زروق در ١٣٣٠ ق / ١٩١١ م و بار دیگر در ١٣٣٣ ق در مصر به چاپ رسیده است؛ شرح المدوّنة، که ظاهراً تاکنون به چاپ نرسیده است (باباتنبکتی، زرکلی، همانجاها)؛ شرح صغیر المدونة (فاسی، ١ / ٣٢٧، ٣ / ٢١٥). آثار دیگری هم به وی منسوب است، چون شرح رسالة ‌الشافعی فی‌ الفقه علی مذهبه (حاجی خلیفه، ١ / ٨٧٣)، المذهّب یا المهذّب (ابن‌مریم، باباتنبکتی، همانجاها)، مشارق انوارالقلوب (زرکلی، همانجا) و شرح ‌الجلاب (باباتنبکتی، ١ / ٩٢).

مآخذ

ابن‌مریم، محمدبن محمد، البستان، الجزایر، ١٣٢٦ ق؛
باباتنبکتی، احمد، «نیل‌ الابتهاج»، همراه الدیباج المذهب ابن‌فرحون، قاهره، ١٣٥١ ق؛
حاجی خلیفه، کشف؛
حفتاوی، محمد، تعریف الخلف، قاهره، ١٣٥٥ ق، زرکلی، اعلام؛
شبوح، مقدمه بر معالم الایمان فی معرفة اهل القیروان دباغ، قاهره، ١٩٦٨ م؛
فاسی، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرویین، دارالبیضاء، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
وزیر سراج، محمد، الحلل السندسیة، تونس، ١٩٧٠ م؛
نیز:

EI٢, S;
GAL, S.

قهار مقیمی