اِسْحاقِ سُكوتی‌ (١٢٨٥-١٣٢١ق‌/ ١٨٦٨-١٩٠٣م‌)، از بنیان‌ گذاران‌ اصلی‌ جمعیت‌ اتحاد و ترقی‌ (ه م‌) در دورۀ عثمانی‌. برخی‌ او را از كردهای‌ دیار بكر دانسته‌اند (لویس‌، ١٩٧).
در اوایل‌ سدۀ ١٤ق‌/ اواخر سدۀ ١٩م‌ به‌ رغم‌ استبداد سلطان‌ عبدالحمید ثانی‌، نوشته‌های‌ میهن‌پرستان‌ ترك‌ در مدارس‌ عالی‌ خوانده‌ می‌شد كه‌ در آگاهی‌ افكار و پیدایش‌ جمعیتها تأثیر بسزایی‌ داشت‌ (بایور، I(١)/ ٦٤)، چنانكه‌ در مۀ ١٨٨٩ عده‌ای‌ از دانشجویان‌ دانشكدۀ پزشكی‌ نظامی‌ به‌ رهبری‌ ابراهیم‌ تمو - كه‌ اصلاً از اهالی‌ آلبانی‌ بود - جمعیتی‌ را تشكیل‌ دادند كه‌ اسحاق‌ سكوتی‌ نیز جزو نخستین‌ بنیان‌گذاران‌ آن‌ بود (رامساور، ٣١ -٣٠ ؛ بدوی‌ كوران‌، ٣٠). اسحاق‌ سكوتی‌ از اندیشه‌های‌ نامق‌ كمال‌ تأثیر پذیرفت‌ و در انتشار و تبلیغ‌ آنها نقش‌ مهمی‌ داشت‌ (همو، ٣٥). با شكست‌ كودتای‌ ١٣١٣ق‌/ ١٨٩٥م‌ كه‌ جمعیت‌ اتحاد و ترقی‌ در استانبول‌ سركوب‌ شد، برخی‌ از اعضای‌ آن‌ به‌ خارج‌ گریختند (شاو، ٢/ ٤٣٨) و اسحاق‌ سكوتی‌، همراه‌ با احمدبیك‌ یكی‌ از استادان‌ دانشكدۀ پزشكی‌ به‌ رودس‌ تبعید شد، اما سكوتی‌ چندی‌ بعد از آنجا گریخت‌ و در پاریس‌، به‌ جمعیت‌ «تركهای‌ جوان‌» پیوست‌. او كه‌ در زمرۀ رهبران‌ آن‌ گروه‌ درآمده‌ بود (رامساور، ٥٣ ,٤٢ ؛ EI٢, IV/ ١١٣)، به‌ مبارزه‌ و فعالیت‌ خود همچنان‌ ادامه‌ داد (احمد رفیق‌، ٣/ ١٠٨٢). آنگاه‌ در مصر هستۀ جدیدی‌ تشكیل‌ داد و به‌ نشر چندین‌ روزنامه‌ پرداخت‌ (شاو، همانجا). سپس‌ در١٨٩٧م‌ همراه‌ با دیگر مبارزان‌، روزنامۀ عثمانلی‌ را در ژنو منتشر كرد (احمد رفیق‌، همانجا؛ كوتای‌، XV/ ٩٢٠٤؛ رامساور، ٧٠). اما با تدبیر عبدالحمید كه‌ به‌ گردانندگان‌ روزنامه‌ مأموریتهایی‌ با حقوق‌ كافی‌ محول‌ كرد، در ١٨٩٩م‌ انتشار آن‌ متوقف‌ شد. از آن‌ جمله‌ اسحاق‌ سكوتی‌ را با سمت‌ پزشك‌ رسمی‌ سفارت‌ كبرای‌ عثمانی‌ به‌ رم‌ فرستاد (احمد رفیق‌، ٣/ ١٠٨٣؛ بایور، I(١)/ ٣٢٢؛ رامساور، ٧١). با اینهمه‌، یكی‌ دو تن‌ از آنان‌ ارتباط خود را با جمعیت‌ تركهای‌ جوان‌ همچنان‌ حفظ كردند و حقوق‌ دریافتی‌ را در راه‌ انتشار روزنامۀ دیگر هموطنان‌ مبارزشان‌ خرج‌ می‌كردند (همانجا؛ بایور، همانجا و حاشیۀ ١٠٦) كه‌ از آن‌ میان‌ اسحاق‌ نیز هزینۀ روزنامۀ عثمانلی‌ را كه‌ انتشار آن‌ در لندن‌ ادامه‌ می‌یافت‌، برعهده‌ گرفت‌ (لویس‌، ٢٠١ ؛ رامساور، همانجا).
اسحاق‌ همچنان‌ به‌ مبارزۀ خود ادامه‌ می‌داد، تا اینكه‌ در سان‌ رِمو (از بنادر ایتالیا واقع‌ در ساحل‌ مدیترانه‌) درگذشت‌. در ١٩٠٩م‌، دوست‌ او، رضانور، جنازۀ وی‌ را به‌ استانبول‌ منتقل‌ كرد و در كنار مقبرۀ سلطان‌ محمود به‌ خاك‌ سپرد (EI٢، همانجا).

مآخذ

احمد رفیق‌، عبدالحمید ثانی‌ و دور سلطنتی‌، استانبول‌، ١٣٢٧ق‌؛
شاو، استانفوردجی‌ و ازل‌ كورال‌ شاو، تاریخ‌ امپراتوری‌ عثمانی‌ و تركیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده‌، مشهد، ١٣٧٠ش‌؛
نیز:

Bayur, Y . H . , Turk inkliab o tarihi , Ankara, ١٩٨٣ ;
Bedevi Kuran, A., Inkilap tarihimiz ve Jon Turkler, Istanbul, ١٩٤٥;
EI ٢ ;
Kutay , C . , Turkiye istiklal ve hurriyet mucadeleleri tarihi, Istanbul, ١٩٨٠- ١٩٨٢;
Lewis, B., The Emergence of Modern Turkey, London, ١٩٦٨;
Ramsaur, E.E., Jon Turkler ve ١٩٠٨ ihtilal, Istanbul, ١٩٧٢.
ابوالحسن‌ دیانت‌