خاتَم، شهرستانی در استان یزد به مرکزیت شهر هرات.
شهرستان خاتم با ٩٣١‘ ٧ کم‌ ٢ مساحت در جنوبی‌ترین نقطۀ استان یزد واقع است. این شهرستان از شمال و شمال غربی به شهرستانهای مهریز و ابرکوه (ابرقو) در این استان، از شرق به شهرستانهای شهر بابک و سیرجان در استان کرمان، از غرب به شهرستان بوانات در استان فارس، و از جنوب غربی و جنوب به شهرستان نیریز در استان فارس محدود است (نک‌ : اطلس ... ، ١٩٥؛ جغرافیا ... ، ١٨).
نام تاریخی این شهرستان «هرات و مروست» است و در گذشته پیش از تبدیل شدن به شهرستان، دهستانی از توابع شهرستان شهر بابک (در استان کرمان) به شمار می‌رفت؛ اما در ١٣٥٩ ش، از شهرستان شهر بابک جدا شد و به شهرستان مهریز در استان یزد پیوست. پس از آن، در ١٣٦٨ ش، دهستان هرات و مروست تشکیل، و شهر هرات به عنوان مرکز آن انتخاب شد و این دهستان در ١٣٨١ ش با تصویب هیئت وزیران، به شهرستان ارتقا یافت ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور ... ، ٩٤/ ٧٥، ٨٥؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان ... ، ٢/ ٤٦٥؛ «معرفی ... »، بش‌ ) و به پاس خدمات آیت‌الله خاتمی، امام جمعۀ فقید یزد، در جریان سیل سال ١٣٦٥ ش هرات، این شهرستان خاتم نام گرفت (ناظمیان، ٢٨).
بر پایۀ قانون تقسیمات کشوری در ١٣٨٧ ش شهرستان خاتم دارای دو بخش به نامهای مرکزی و مروست، ٤ دهستان و دو شهر هرات و مروست است ( نشریه ... ، بش‌ ).
شهرستان خاتم از لحاظ عوارض طبیعی از دو بخش کوهستانی و دشتهای کویری تشکیل شده است. کوه کَت‌آباد (٥٣٩‘ ٣ متر)، بادامی (٧٠٨‘٢ متر) و بالا قلعه (٥٨٣‘٢ متر) ازجمله کوههای این شهرستان‌اند ( فرهنگ جغرافیایی کوهها ... ، ٣/ ١٨٤، ١٨٥، ٢٠٥).
رودخانۀ بوانات (مروست) که از کوههای ساری‌خانی و ختایان و کتایان، در غرب و شمال غربی مروست، سرچشمه می‌گیرد، پس از گذشتن از دشت مروست، به کویر هرات و مروست می‌ریزد (فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان، ٢/ ٤٤٧). چشمه، قنات و چاه از دیگر منابع آبی شهرستان خاتم‌اند (همان، ٢/ ٤٤٧- ٤٤٨).
این شهرستان به سبب واقع‌شدن در پایانه‌های زاگرس و شروع کویرهای خشک، دارای آب‌وهوای متأثر از آب‌وهوای کوهستانی، بیابانی، نیمه‌بیابانی و معتدل است (همان، ٢/ ٤٤٧).
شهرستان خاتم به‌سبب دوری از مرکزیت اداری و اقتصادی و انزوای جغرافیایی، از نظر صنعتی توسعه نیافته، و اقتصاد آن بر پایۀ فعالیتهای کشاورزی و دامپروری است. وجود زمینهای حاصلخیز، مراتع و جنگلهای سرسبز و پوشش گیاهی مناسبْ این شهرستان را از دیگر شهرستانهای استان یزد متمایز کرده است. گندم، جو، ذرت، پسته، زردآلو، انگور و بادام از محصولات کشاورزی آنجا ست. محصولاتی مانند گندم، علوفه، دانه‌های روغنی، انگور و زردآلو در این منطقه از تولید بالایی برخوردار است. به‌سبب وجود مراتع درجه دو، جنگل، مراتع تاغ طبیعی و کلا، آب فراوان و اقلیم مناسب، دامپروری نیز در شهرستان خاتم رونق فراوان دارد (همان، ٢/ ٤٥٢؛ قبادیان، ٨٢-٨٥؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، همانجا). صنایع دستی نظیر قالی‌بافی، گیوه‌بافی، گلیم‌بافی، جوال‌بافی و جز آنها از مشاغل این شهرستان است («معرفی»، بش‌ ).
جمعیت شهرستان خاتم بر اساس سرشماری آبان ١٣٨٥، بالغ بر ٦٩٥‘٣١ تن بوده است («درگاه ... »، بش‌ (. شهر هرات، مرکز این شهرستان، نیز در ١٣٨٥ ش، ٧٩٥‘١٠ تن جمعیت داشته است (همانجا).
شهرستان خاتم به سبب هم‌جواری با استانهای فارس و کرمان، دارای ویژگیهای فرهنگی و قومی خاصی است و آمیزه‌ای از فرهنگ مردمان کرمان، فارس و یزد در آن به چشم می‌خورد. گویش مردم این منطقه نیز ترکیبی از گویش مردم استانهای کرمان و فارس است («معرفی»، بش‌ ).
دیرینگی مناطق «هرات» و «مروست» را به تحقیق نمی‌توان معین کرد؛ اما بر اساس نظریۀ برخی از محققان، آریاییان پس از مهاجرت به داخل ایران نام آبادیهای تازۀ خود را به یاد هرات و مرو خراسان نام‌گذاری کرده‌اند (باستانی، ٢٤٣-٢٤٤، حاشیۀ ٢؛ حسینی موسى، ٥٢؛ نیز نک‌ : فسایی، ١/ ١١٦). اگرچه نام هرات و مروست در منابع تاریخی پیش از اسلام به چشم نمی‌خورد، اما جغرافیانگاران مسلمان در سده‌های نخستین اسلامی، شهرهای هرات و مروست را در شمار شهرهای کورۀ اصطخر نام برده‌اند (نک‌ : اصطخری، ١٠٢، ١٢٥؛ مقدسی، ٤٢٤؛ ابن‌حوقل، ١/ ٢٦٣، ٢٦٦). اصطخری، جغرافیانگار سدۀ ٤ ق/ ١٠ م، هرات را شهری بزرگ‌تر از ابرکوه وصف کرده است که محصول میوۀ آن بسیار بیشتر از مصرف ساکنانش بود و به همین سبب، آن را به مناطق دیگر صادر می‌کردند (ص ١٢٦).
در ٣٥٧ ق/ ٩٦٨ م یسع بن محمد (د ٣٥٨ ق) از خاندان بنی الیاس کرمان، بعد از آنکه بر مسند حکومت کرمان نشست، درصدد برآمد سرزمینهایی از قلمرو عضدالدولۀ دیلمی را تسخیر کند؛ به همین منظور، از سیرجان راهی شهر بابک و مروست شد؛ اما لشکریانش متفرق شدند و به عضدالدوله پیوستند (ناصرالدین، ١٥؛ ابن‌اثیر، ٨/ ٥٨٦-٥٨٧).
ابن‌بلخی در سدۀ ٦ ق/ ١٢ م، هرات را شهرکی آبادان با هوای معتدل و دارای مسجد جامع توصیف کرده، و مروست را به توابع کرمان نزدیک‌تر دانسته، نیز از درختان بسیار و آبهای روان آن سخن گفته است (ص ١٢٥).
یاقوت مؤلف سدۀ ٧ ق/ ١٣ م، هرات را شهری در فارس، نزدیک اصطخر با بستانها و باغهای فراوان وصف کرده است (٤/ ٩٥٩).
هرات و مروست در سدۀ ٨ ق/ ١٤ م، در دورۀ حکومت ایلخانان مغول و همچنین خاندان محلی آل مظفر، مورد توجه بسیار بود؛ در دورۀ حکومت سلطان محمد الجایتو، امیر مظفر (از سرداران الجایتو و خاندان آل مظفر) افزون بر حکومت میبد، از سوی الجایتو مأمور نگهداری راهها از حدود اردستان تا کرمانشاهان و راههای ابرکوه، هرات و مروست شد (معین‌الدین، ١/ ٣٨؛ کتبی، ٥-٦؛ عبدالرزاق، ١/ ١٨٨).
پس از امیر مظفر، امیر مبارزالدین محمد (د ٧٦٥ ق/ ١٣٦٤ م) بنیان‌گذار سلسلۀ آل مظفر نیز مورد توجه سلطان محمد الجایتو و سلطان ابوسعید (د ٧٣٦ ق) قرار گرفت و نگهداری راههای مزبور به او واگذار شد (نک‌ : بافقی، ١/ ٩٧؛ ستوده، ١/ ٦٠، ١٢٢).
در ٧٤٤ ق، جمعی از اعراب فولادی فارس مناطق هرات، مروست، رودان و رفسنجان تا سر حد خراسان را غارت کردند و راههای آن نواحی را بستند و بر آنجا تسلط یافتند. امیر مبارزالدین محمد، از شاهان آل مظفر، با لشکری به آنان تاخت و توانست ایشان را شکست دهد (نک‌ : عبدالرزاق، ١/ ٢٢٧- ٢٢٨؛ نیز نک‌ : ستوده، ٢/ ٢٠٧).
در دورۀ حکومت شاه منصور، از شاهان آل مظفر (حک‌ ٧٩٠-٧٩٥ ق/ ١٣٨٨-١٣٩٣ م)، پهلوان مهذب خراسانی بر ابرکوه، هرات و مروست که در میان محدودۀ آل مظفر افتاده بود، دست یافت. شاه منصور نخست، به ابرکوه حمله آورد و آن را تصرف کرد، سپس متوجه هرات و مروست شد. قلعۀ مروست را با جنگ گرفت و عزیز نامی را که از جانب پهلوان مهذب، کوتوال آنجا بود، به قتل رساند. پس از آن، قنبر خراسانی که کوتوال قلعۀ هرات بود، قلعه را تسلیم شاه منصور کرد (حافظ ابرو، ٢/ ٢٨٧-٢٨٨؛ شرف‌الدین علی، ٤٨٦-٤٨٧).
حمدالله مستوفی مؤلف سدۀ ٨ ق/ ١٤ م، مروست را دهی بزرگ با میوه و غلۀ فراوان و هوای معتدل و آب روان، و هرات را شهری کوچک با آب و هوای معتدل وصف کرده است (ص ١٢٢، ١٢٣). هرات و مروست در اوایل سدۀ ٩ ق/ ١٥ م ضمیمۀ ولایت شیراز بود، اما در اواسط این سده مظفرالدین شاه بن یوسف (حک‌ ٨٤١-٨٧٢ ق/ ١٤٣٧-١٤٦٧ م) از ترکمانان قراقویونلو که سلطۀ خود را بر عراق، فارس و کرمان گسترده بود، هرات و مروست را از ولایت شیراز جدا، و ضمیمۀ کرمان کرد (ابوبکر طهرانی، ٤٠١).
هرات و مروست در سده‌های بعد هم میان حکام و خاندانهای مختلف دست به دست می‌گشت و به سبب واقع‌شدن بر سر راه یزد، فارس و کرمان همواره محل آمدوشد سپاهیان و حکام بود (نک‌ : روملو، ١/ ٥٢١؛ موسوی، ٣٦٢).
مروست یا هرات مروست در دورۀ قاجاریه یکی از بلوکهای فارس به شمار می‌رفت (فسایی، ٢/ ١٥٥٧، ١٥٧٢). به نوشتۀ فسایی، بلوک مروست از سردسیرات فارس بوده، و در آنجا گندم، جو، پنبه و خشخاش به عمل می‌آمده و آب آن از قنات تأمین می‌شده است. این بلوک به مرکزیت شهر مروست در آن دوره، مشتمل بر ١٤ قریۀ آباد بوده است (٢/ ١٥٥٧- ١٥٥٨، ١٥٧٢).
ازجمله آثار تاریخی این شهرستان می‌توان به قلعۀ مروست، بقعۀ شیخ عبدالله، بقعۀ شیخ بهاءالدین و قلعۀ محمدکریم خان اشاره کرد («معرفی»، بش‌ (.

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به کوشش لسترنج و نیکلسن، تهران، ١٣٨٥ ش؛
ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨ م؛
ابوبکر طهرانی، دیار بکریه، به کوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، تهران، ١٣٥٦ ش/ ١٩٧٧ م؛
اصطخری، ابراهیم، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠ م؛
اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، به کوشش سعید بختیاری، تهران، ١٣٨٣ ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، مقدمه و حاشیه بر پیغمبر دزدان، تهران، ١٣٦٣ ش؛
بافقی، محمدمفید، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٤٢ ش؛
جغرافیای استان یزد، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٨٤ ش؛
حافظ ابرو، عبدالله، جغرافیا، به کوشش صادق سجادی، تهران، ١٣٧٨ ش؛
حسینی موسى، زهرا، شهر بابک (سرزمین فیروزه)، کرمان، ١٣٨٢ ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ ق/ ١٩١٣ م؛
«درگاه ملی آمار»، آمار (مل‌ )؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
ستوده، حسینقلی، تاریخ آل مظفر، تهران، ١٣٤٦- ١٣٤٧ ش؛
شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه، به کوشش عصام‌الدین اورونبایف، تاشکند، ١٩٧٢ م؛
عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٧٢ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان یزد، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٨١ ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٥٧ ش؛
فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ ش؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
قبادیان، عطاءالله، فلات مرکزی ایران (سیمای طبیعی استان یزد)، اهواز، ١٣٦١ ش؛
کتبی، محمود، تاریخ آل مظفر، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
«معرفی شهرستان خاتم»، فرمانداری شهرستان خاتم (مل‌ )؛
معین‌الدین یزدی، مواهب الٰهی، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٢٦ ش؛
مقدسی، محمد، احسن‌التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦ م؛
موسوی اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣١٧ ش؛
ناصرالدین منشی کرمانی، سمط العلى، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
ناظمیان، مهدی، نیایش در آدینه، یزد، ١٣٨٤ ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٧ ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Amar, www.amar.org.ir/ nofoos١٣٨٥/ default.aspx?tabid=٥٤٩&agent Type=view&Property ID=١٤٨٣;
Khatam, www.khatam.gov.ir/ c/ portal/ layout?_l_id=PUB.١٢٦٩.٤.
شیوا جعفری