خادِمْ حَسَنْ پاشا (د ١٠٠٦ ق/ ١٥٩٨ م)، صدراعظم عثمانی در زمان سلطنت محمد سوم، سیزدهمین سلطان عثمانی (سل‌ ١٠٠٤-١٠١٢ ق/ ١٥٩٥-١٦٠٣ م).
از زمان و مکان و نیز اصل و تبار او آگاهی دقیق در دست نیست. احتمالاً از کودکان مسیحی نومسلمان ــ دِوشیرمه ــ (نک‌ : پاکالین، I/ ٤٤٤-٤٤٨) بود که به «اندرون شهریاری» راه یافت و در همان‌جا تربیت شد. پس از مدتی «خزانه‌دار باشی» اندرون (دربار) گردید (عثمان‌زاده، ٤٨؛ اوزون چارشیلی، III(٢)/ ٣٥٧؛ نیز نک‌ : «دائرةالمعارف ... »، XVI/ ٥).
وی در ٩٨٨ ق/ ١٥٨٠ م با رتبۀ وزارت، بیگلربیگی و والی ایالت مصر شد (همانجاها). طی نزدیک ٣ سال در مأموریت مصر، با رشوه‌خواری، دریافت مالیات مضاعف، و تعدی به مردم، ثروت‌اندوزی کرد (دانشمند، III/ ٨٨). در پی شکایات مصریان، در ٩٩١ ق/ ١٥٨٣ م از مقام خود معزول، و به استانبول فرا خوانده شد و زندانی گردید. اندکی بعد با میانجیگری نوربانو سلطان، مادر سلطان محمد سوم، و تقدیم هدایا و پیشکشها به او از زندان رهایی یافت (عثمان‌زاده، اوزون چارشیلی، همانجاها) و بیگلربیگی آناتولی شد (سلانیکی، I/ ٢٠٧؛ EI٢, IV/ ٩٠٠).
در لشکرکشی اوزدمیر اوغلو عثمان پاشا، سردار عثمانی، در ٩٩٣ ق/ ١٥٨٥ م به ایران (برای آگاهی بیشتر، نک‌ : ابوبکر، ١٠٥ بب‌ ؛ اسکندربیک، ١/ ٣٠٥؛ اوزون چارشیلی، III(١)/ ٦٢؛ نیز نک‌ : ه‌ د، تبریز) حسن پاشا در نزدیکی سیواس به اردوی عثمان پاشا پیوست و همراه او به آذربایجان آمد و در جنگ تبریز و فتح این شهر شرکت کرد (EI٢، همانجا). وی در ٩٩٥ ق/ ١٥٨٧ م بار دیگر والی آناتولی شد. پس از درگذشت جعفر پاشا در ٩٩٦ ق/ ١٥٨٨ م به جای او حاکم شروان شد (باکیخانف، ١٢٨- ١٢٩؛ عثمان‌زاده، همانجا؛ دانشمند، III/ ١١٠؛ اوزون چارشیلی، III(٢)/ ٣٥٧) و هم‌زمان بیگلربیگی ایروان را نیز برعهده داشت (همانجا). در همین زمان، خان احمد خان گیلانی، حاکم کیایی گیلان که بر صفویان شوریده بود، به سلطان عثمانی پناهنده شد و از راه دریا به شروان آمد (افوشته‌ای، ٤٦٦) و مورد استقبال حسن پاشا قرار گرفت و با اجازۀ او روانۀ دربار استانبول شد (دانشمند، III/ ١٢٠).
خادم حسن در ١٠٠٣ ق/ ١٥٩٥ م به رتبۀ وزیر چهارم ارتقا یافت و به استانبول آمد (عثمان‌زاده، همانجا). چون محمد سوم برای جبران شکستهای پی‌درپی سپاه عثمانی در اتریش و مجارستان، شخصاً دست به لشکرکشی زد (هامرپورگشتال، IV/ ٢٦٢-٢٦٣؛ نعیما، ١/ ١٤٩-١٥٠؛ پچوی، ٢/ ١٩٣؛ اوزون چارشیلی، III(١)/ ٧٤-٧٥؛ شاو، ١/ ٣١٨-٣٢٠)، در آغاز حرکت از پایتخت، حسن پاشا را با اختیارات کامل به قائم مقامی و محافظی استانبول منصوب نمود (هامرپورگشتال، همانجا؛ دانشمند، III/ ١٦٤) و با «وکالت مطلقه»، حق صدور احکام به تمام ایالات غیر از بخش روم ایلی را به او واگذاشت (سلانیکی، II/ ٥٦٦, ٦١٨).
خادم حسن پاشا در همین مقام به برخی از خواستهای سلطان بی‌اعتنایی نشان داد، چنان‌که از انتصاب اسعد افندی، پسر خواجه سعدالدین، مورخ و استاد سلطان، به مقام قضای استانبول خودداری کرد و قاضی معزول را در مقام خود ابقا نمود (نعیما، ١/ ١٤٤-١٤٥؛ هامرپورگشتال، همانجا). البته این امر دشمنی خواجه سعدالدین با وی را برانگیخت. با این همه، خادم حسن که در طول مدت خدمت از پشتیبانی مادر سلطان برخوردار بود، بعد از بازگشت پیروزمندانۀ سلطان از جنگ، در پی عزل ابراهیم پاشا بوسنوی از صدارت، با دریافت «مهر همایون» در ربیع‌الاول ١٠٠٦/ نوامبر ١٥٩٧ به صدر اعظمی عثمانی منصوب شد (عثمان‌زاده، همانجا؛ پچوی، ٢٠٩-٢١٠، ٢٨٤؛ هامرپورگشتال، IV/ ٢٨١؛ نعیما، ١/ ١٨٤-١٨٥؛ اوزون چارشیلی، III(٢)/ ٣٥٧).
وی در مدت کوتاه صدارتش، مقامات و مناصب دولتی را با مزایده به فروش می‌گذاشت و گویا بخشی از مبالغ دریافتی را به مادر سلطان می‌داد (پچوی، ٢/ ٢١٠). خادم حسن بعد از انتصاب به صدارت با برخی از دولتمردان دولت عثمانی که مورد حمایت پادشاه نیز بودند، به مخالفت برخاست؛ ازجمله پس از درگذشت شیخ الاسلام بستان‌زاده، از واگذاری منصب مشیخت به خواجه سعدالدین خودداری ورزید و باقی، شاعر دیوانی، و یا چلبی‌زاده حسام‌الدین را برای تصدی این مقام پیشنهاد کرد. همچنین سلطان را به قتل غضنفر آقا، از متنفذین دربار و حسن پاشا تیزماکچی، رئیس ینی چریها تحریک و تشویق نمود؛ از این‌رو، این اشخاص با او به دشمنی برخاستند. از سوی دیگر انتشار خبر پرداخت هدیه و بخشی از مبالغ دریافتی از فروش مناصب به مادر سلطان نیز مزید بر علت شد و نظر سلطان و حتى مادرش نسبت به وی تغییر یافت و مقدمات عزل و قتل او فراهم آمد. سرانجام در مراسم پی افکنی مسجدی که مادر سلطان قصد ساختن آن را داشت، بازداشت و از صدارت عزل شد و پس از چند روز اعدام گردید. جنازۀ او در صحن مدرسه‌ای که خود بنا کرده بود، واقع در محلۀ جانمال اوغلو در استانبول به خاک سپرده شد (سلانیکی، II/ ٧٣٣-٧٣٤؛ عثمان‌زاده، ٤٨؛ هامر پورگشتال، IV/ ٢٨٢-٢٨٣؛ نعیما، ١/ ١٨٦-١٨٧؛ اوزون چارشیلی، III(٢)/ ٣٥٨). مدت صدارت او ٥ ماه و ٦ روز بود. پس از اعدام، اموالش نیز مصادره شد.
از حسن پاشا ابنیه‌ای شامل مدرسه، مسجد، چشمه و جز آن باقی‌مانده که در مجتمعی به همین نام در محلۀ جانمال اوغلو واقع است (سلانیکی، III/ ٧٤١؛ نیز نک‌ : «دائرةالمعارف»، XVI/ ٥).

مآخذ

ابوبکر بن عبدالله، تاریخ عثمان پاشا، به کوشش یونس زیرک، ترجمۀ نصرالله صالحی، تهران، ١٣٨٧ ش؛
اسکندربیک منشی، عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٨٧ ش؛
افوشته‌ای، محمود، نقاوة الآثار، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
باکیخانف، عباسقلی، گلستان ارم، به کوشش عبدالکریم علی‌زاده، تهران، ١٣٨٣ ش؛
پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ١٢٨٣ ق/ ١٨٦٦ م؛
شاو، ا. ج.، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان‌زاده، مشهد، ١٣٧٠ ش؛
عثمان‌زاده تائب، احمد، حدیقة الوزرا، فرایبورگ، ١٩٦٩ م؛
نعیما، مصطفى، تاریخ، استانبول، ١٢٨١ ق؛
نیز:

EI٢;
DaniŞmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٥٠;
Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٣;
Pakalin, M. Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٤٦;
Selânikî, M., Tarih, ed. M. İpșirli, Istanbul, ١٩٨٩;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧;
Uzunçarşili, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٨.
علی اکبر دیانت