بابِ دَفْتَرداری، عنوانی در تشکیلات اداری دولت عثمانی که بر مؤسسات مالی دولتی اطلاق می‌گردید. رئیس این تشکیلات را «دفتردار» می‌خواندند که معادل عنوان «مستوفی» در دولتهای شرق اسلامی است (پاکالین، I/ ٤١١؛ اوزون چارشیلی، ٣٢٥). ایلخانیان نیز این عنوان اخیر را پذیرفته بودند و صاحب دفتر ممالک را «مستو.فی الممالک» می‌نامیدند که با همکاری مستوفیان به امور مالی ایالات رسیدگی می‌کرد. این اداره را «دفترداری ممالک» می‌گفتند (پاکالین، I/ ٤١٢؛ «دائرةالمعارف ...»، ١٧٦).
تاریخ دقیق رواج اصطلاح باب دفترداری در حکومت عثمانی معلوم نیست (پاکالین، I/ ٤١٤؛ اوزون چارشیلی، همانجا). به نوشتۀ پاکالین (همانجا)، اصطلاح دفتردار که در قانون‌نامۀ سلطان محمد فاتح آمده، در سلوق‌نامۀ علی یازجی‌زاده ــ که در نیمۀ اول قرن ٩ق نوشته شده است ــ نیز به چشم می‌خورد. ازاین‌رو، می‌تاون گفت که در اوایل قرن ٩ق این نام، همراه با تشکیلات آن، در حکومت عثمانی وجود داشته است (نیز نک‌ : اوزون چارشیلی، ٣٢٦). تا زمان بایزید دوم، یعنی اواخر نیمۀ دوم قرن ٩ق تنها یک سردفتردار که چند دفتردار زیردست داشت، تمام امور مالی را اداره می‌کرد (کوپریلی‌زاده، ٢٠١؛ «دائرةالمعارف»، همانجا) و در برابر سلطان مسئول بود (پاکالین، همانجا) و به موجب قانون، در مسائل مهم مالی با وزیر اعظم مشاوره می‌کرد (کوپریلی‌زاده، ٢٠٢؛ پاکالین، I/ ٤١٧). با توسعۀ تشکیلات دیوان عثمانی، امور مالی به دو دفترداری تفکیک شد که از سوی دو دفتردار اداره می‌شد: یکی دفتردار روملی که به او سردفتردار می‌گفتند و دیگری دفتردار آناتولی که مسئول معامله‌ها و املاک خاصه بود («دائرةالمعارف»، همانجا؛ پاکالین، I/ ٤١٤). از اواسط قرن ١١ق/ ١٧ م سردفترداری روملی به نام دفترداری شق اول، و دفترداری آناتولی به نام دفترداری شق ثانی نام‌گذاری شد (همانجا؛ اوزون چارشیلی، ٣٣٢).
پس از استیلای سلطان سلیم بر آناتولی شرقی و سوریه، به سبب آنکه این سرزمینها دور از دولت مرکزی واقع شده بودند. دایره‌ای دیگر به نام دفترداری عرب و عجم در مرکز حلب تشکیل شد. در نیمۀ دوم قرن ١٠ق/ ١٦م بنا به ضرورتهایی دفترداری به شعبه‌ها یا «اقلام» متعدد تجزیه شد (نک‌ : پاکالین، همانجا؛ اوزون چارشیلی، ٣٣٠، ٣٢٨، ٣٢٧؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). وظایف، حدود اختیارات، مقام، رتبه و جایگاه دفترداران در قانون‌نامه آمده است (نک‌ : EI٢, II/ ٨٣؛ پاکالین، I/ ٤١٦؛ کوپرلی‌زاده، همانجا).
عنوان دفتردار از ١٢٥٣ق/ ١٨٣٧م ازمیان رفت و «ناظرمالیه» جایگزین آن شد (پاکالین، I/ ٤١٨). یکی از وظایف دفترداری بررسی عیار مسکوکات طلا و نقره بود. متصدی این شغل را سروزنه‌دار (وزنه‌دارباشی) می‌نامیدند که ٢٢١ نفر به‌عنوان کاتب، شاگرد، کاتب احکام مالیه و خزینه‌دار زیردست او به کار می‌پرداختند (نک‌ : اوزون چارشیلی، ٣٣٦؛ «دائرةالمعارف»، ١٧٧).
براثر توسعۀ متصرفات دولت عثمانی و ادارات آن «باب دفترداری» ــ که می‌توان آن را نظارت مالی با وزارت مالیه گفت ــ تشکیل گردید و کلیۀ معاملات مالی دولتی در دیوان دفتردار (باب دفتردار) صورت می‌گرفت (پاکالین، I/ ٤١٢, ٤١٥؛ دائرةالمعارف، همانجا). تمام احکام مالی (برات، فرمان) در باب دفتردار نوشته می‌شد و هر دفتردار پشت اوراق و احکام صادره از دفتر خود را امضا می‌کرد. از اواسط قرن ١١ق/ ١٧م پشت تمام احکامی را که از مالیه صادر می‌شد، سردفتردار امضا می‌کرد و تنها احکام و ابلاغهایی که از باب دفتردار، بیرون می‌آمد و توسط سردفتردار امضا می‌شد، ضمانت اجرایی داشت و در حکم قانون بود (پاکالین، I/ ٤١٥؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). در نیمۀ اول قرن ١٢ق/ ١٨م نیز شمعدانی‌زاده از باب دفتری یاد کرده است (نک‌: اوزون چارشیلی، ٣٣٤-٣٣٥). دفترداران موظف بودند که سالی یک‌بار تمام درآمدها و هزینه‌ها، یعنی درواقع بودجۀ دولت را به حاکم ارائه دهند (کوپریلی‌زاده، ٢٠٣؛ قس: EI٢، همانجا).

مآخذ

EI٢;
Köprülüzade, M. F., Türk hukuk ve iktisat tarihi mecmuast, Istanbul, ١٩٣١;
Osmanlı tarihi ansiklopedisi, Istanbul, Ihlas matbaacilik, Pakalın, M, Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٨٣;
UzunçarŞılı, İ. H., Osmanlı develetinin merkez ve bahriye teŞkilātı, Ankara, ١٩٨٤.
ابوالحسن دیانت