بَلَک‌، یا بُلُک‌، نورالدولة بن‌ بهرام‌ بن‌ اَرْتُق‌ (مق‌ ٥١٨ق / ١١٢٤م‌)، از امرای‌ طبقۀ نخست‌ آل‌ ارتق‌ (ه‌ م‌) و از فرماندهان‌ مسلمان‌ در جنگهای‌ صلیبی‌. نخستین‌بار از بلک‌ در وقایع‌ سال‌ ٤٨٩ق‌ / ١٠٩٦م‌ به‌ عنوان‌ فرمانده‌ سپاه‌ شهر سَروج‌ در کرانۀ فرات‌ وسطى یاد شده‌ است‌ (ابن‌شداد، ٣(١) / ١٠٤؛ .(EI٢ گفته‌اند که‌ چون‌ بدرفتاری‌ پیش‌ گرفت‌، اهالی‌ شهر بر ضد او سر به‌ طغیان‌ برداشتند؛ بلک‌ از بالدوین‌ حاکم‌ رُها و فرمانده‌ صلیبیان‌ برای‌ سرکوب‌ مردم‌ کمک‌ خواست‌ و بالدوین‌ نیز موافقت‌ کرد؛ اما از دیگر سوی‌، مردم‌ شهر به‌ بَلدوک‌ پیغام‌ فرستادند و او را به‌ آنجا فراخواندند (رانسیمان‌، .(I / ٢٠٩-٢١٠ به‌ روایت‌ ابن‌شداد بدرفتاری‌ بلک‌ با مردم‌ سبب‌ شد تا اهالی‌ سروج‌ از بالدوین‌ برای‌ ضبط ولایت‌ دعوت‌ کنند (همانجا)؛ از این‌ رو، بلک‌ ناگزیر به‌ فرار شد و ظاهراً در سال‌ بعد این‌ ولایت‌ را از دست‌ داد (.(EI٢ بعدها در ٤٩٤ق‌ / ١١٠١م‌ بلک‌ موفق‌ شد بار دیگر بر سروج‌ غلبه‌ یابد (ابن‌شداد، ٣(١) / ١٠٤-١٠٥)؛ سپس‌ در ٤٩٧ق‌ بر عانه‌ و حدیثه‌ نیز سلطه‌ یافت‌، اما در همین‌ زمان‌ صلیبیان‌ سروج‌ را از دست‌ وی‌ خارج‌ ساخته‌ بودند (ابن‌ اثیر، ١٠ / ٣٦٨).
در ٤٩٨ق‌ بلک‌ به‌ فرمان‌ عمویش‌ ایلغازی‌، حاکم‌ ارتقی‌ عراق‌ مأمور حفظ امنیت‌ راه‌ بغداد ـ ایران‌ در برابر تاخت‌ و تاز کردها و ترکمانان‌ شد (همو، ١٠ / ٣٩٥؛ EI٢) و توانست‌ امنیت‌ را در این‌ نواحی‌ برقرار سازد. سپس‌ در ٥٠٣ق‌ / ١١٠٩م‌ در لشکرکشی‌ ایلغازی‌ برضد معین‌الدین‌ سقمان‌ (سکمان‌) قطبی‌، امیر اخلاط شرکت‌ جست‌. این‌ نبرد به‌ اسارت‌ بلک‌ انجامید؛ اما دیری‌ نگذشت‌ که‌ سقمان‌ درگذشت‌ و بلک‌ آزاد شد (ابن‌قلانسی‌، ١٧٠؛ .(EI٢ مدتی‌ بعد، وی‌ ناحیۀ پالو در کرانۀ فرات‌ شرقی‌ (مرادصو) را اشغال‌ کرد و سپس‌ مادر طغرل‌ ارسلان‌، پادشاه‌ خردسال‌ سلجوقی‌ِ ملطیه‌ را به‌ همسری‌ خویش‌ درآورد و اتابک‌ شاهزادۀ جوان‌ شد. وی‌ که‌ با این‌ وصلت‌ نیرومند شده‌ بود، توانست‌ بر خرپوت‌ غلبه‌ یابد. این‌ ناحیه‌ تا ٥٠٩ق‌ / ١١١٥م‌ مقر اصلی‌ او بود. همچنین‌ دست‌ اندازیهای‌ بلک‌ به‌ قلمرو مِنگوجک‌ در نواحی‌ شمالی‌، او را به‌ جنگ‌ با این‌ امیر و متحدش‌ گَوْرَس‌ واداشت‌. بلک‌ آنان‌ را مغلوب‌ ساخت‌ (٥١٢ ق‌) و قلمرو خود را توسعه‌ داد (ابن‌ شداد، ٣(١) / ٣٨٥؛ کائن‌، ٨٧؛ نیز نک‌ : .(EI٢
بلک‌ در ٥١٤ق‌ / ١١٢٠م‌ بر عفراس‌ رومی‌ یورش‌ برد و او را اسیر کرد و بسیاری‌ از سپاهیانش‌ را به‌ قتل‌ رساند (ابن‌ قلانسی‌، ٢٠٢؛ ابن‌اثیر، ١٠ / ٥٨٦؛ عظیمی‌، ٣٥)، سپس‌ در ٥١٦ق‌ در نزدیکی‌ سروج‌ صلیبیان‌ را شکست‌ داد و بعضی‌ از امرای‌ آنان‌ چون‌ جوسلین‌ را به‌ اسارت‌ درآورد (ابن‌عدیم‌، ٢ / ٢٠٦؛ ابن‌قلانسی‌، ٢٠٨؛ رانسیمان‌، .(II / ١٦١ سپس‌ به‌ پیکار بالدوین‌ دوم‌، پادشاه‌ بیت‌المقدس‌ رفت‌ (٥١٧ق‌ / ١١٢٣م‌) و در کرکر واقع‌ در ساحل‌ فرات‌ او را شکست‌ داد و به‌ اسارت‌ درآورد (ابن‌ عدیم‌، ٢ / ٢١٠-٢١١؛ ابن‌ قلانسی‌، ٢٠٩). ناتوانی‌ بدرالدوله‌ عبدالجبار ابن‌ ارتق‌، پسر عموی‌ بلک‌ و حاکم‌ حلب‌ در برابر صلیبیان‌ سبب‌ شد تا بلک‌ او را برکنار کند و خود حکمرانی‌ حلب‌ را برعهده‌ گیرد و بر حران‌ نیز مستولی‌ گردد (همانجا؛ ابن‌ اثیر، ١٠ / ٦١١؛ ابن‌ عدیم‌، ٢ / ٢١١-٢١٢). وی‌ در همین‌ سال‌ باره‌ را نیز به‌ تصرف‌ خویش‌ درآورد و اسقف‌ این‌ ناحیه‌ را اسیر کرد (همو، ٢ / ٢١٢). در این‌ وقت‌ خبر رسید که‌ بالدوین‌ و جوسلین‌ و اسرای‌ رومی‌ در خرپوت‌ برخی‌ از سپاهیان‌ او را فریفته‌، و بر آنجا مستولی‌ شده‌اند. او ناگزیر بازگشت‌ و بسیاری‌ را ــ بجز بالدوین‌ و برخی‌ سرکردگان‌ رومی‌ ــ به‌ قتل‌ رساند و جوسلین‌ موفق‌ به‌ فرار شد (ابن‌قلانسی‌، ٢٠٩-٢١٠؛ ابن‌اثیر، ١٠ / ٦١٣-٦١٤؛ ابن‌عدیم‌، ٢ / ٢١٣-٢١٤).
در ٥١٧ یا ٥١٨ق‌ بلک‌ باز در شام‌ با صلیبیان‌ پیکار کرد و بر آنها چیره‌ شد و سپس‌ اسماعیلیان‌ حلب‌ را که‌ می‌کوشیدند تا سلطه‌ و سیادت‌ او را متزلزل‌ کنند، تبعید کرد (ابن‌ اثیر، ١٠ / ٦١٧؛ ابن‌عدیم‌، ٢ / ٢١٦؛ .(EI٢ بلک‌ در ٥١٨ ق‌ در جریان‌ محاصرۀ منبج‌ با آنکه‌ حسان‌ بن‌ گُمُشْتگین‌ امیر آنجا را اسیر کرده‌ بود، بر اثر اصابت‌ تیری‌ درگذشت‌ (ابن‌ اثیر، ١٠ / ٦١٩؛ ابن‌ عدیم‌، ٢ / ٢١٨-٢١٩؛ سبط ابن‌ جوزی‌، ٢(١) / ١١٢؛ قس‌: قلقشندی‌، ٤ / ١٧٧، که‌ مرگ‌ او را در ٥١٧ق‌ دانسته‌ است‌). به‌ گفتۀ ابن‌ عدیم‌ او را پس‌ از مرگ‌ به‌ حلب‌ بردند و در آنجا به‌ خاک‌ سپردند (٢ / ٢١٩).

مآخذ

ابن‌ اثیر، الکامل‌؛
ابن‌ شداد، محمد، الاعلاق‌ الخطیرة، به‌ کوشش‌ یحیى‌ عباره‌، دمشق‌، ١٩٧٨م‌؛
ابن‌عدیم‌، عمر، زبدةالحلب‌، به‌ کوشش‌ سامی‌ دهان‌، دمشق‌، ١٣٧٠ق‌؛
ابن‌قلانسی‌، حمزه‌، ذیل‌ تاریخ‌ دمشق‌، به‌ کوشش‌ آمدرز، بیروت‌، ١٩٠٨م‌؛
سبط ابن‌جوزی‌، یوسف‌، مرآة الزمان‌، حیدرآباد دکن‌، ١٣٧٠ق‌ / ١٩٥١م‌؛
عظیمی‌ حلبی‌، محمد، تاریخ‌ حلب‌، به‌ کوشش‌ علی‌ سویم‌، آنکارا، ١٩٨٨م‌؛
قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشى، به‌ کوشش‌ محمدحسین شمس‌الدین‌، بیروت‌، دارالفکر؛
نیز:

Cahen, C., Pre-Ottoman Turkey, tr. J. Jones-Williams, London ١٩٦٨;
EI^٢;
Runciman, S., A History of the Crusades, London, ١٩٦٥.

نادیا برگ‌نیسی