باخَمْرا، قریه‌ای از ناحیۀ کوفه در عراق. این قریه میان کوفه و واسط واقع بود.فاصلۀ آن به کوفه نزدیک‌تر، و در ١٦ یا ١٧ فرسخی شرق این شهر قرار داشت (یاقوت، ١/ ٤٥٨؛ نیزﻧﻜ : ابن‌قتیبه، ٢١٣). مسعودی آن را از سرزمین طَفّ (از نواحی کوفه) شمرده است (٤/ ١٤٨)، اما امروزه موقعیت باخمرا را نمی‌توان دقیقاً تعیین کرد. این نام در زبان آرامی به معنای خمخمانه است (EI٢).
شهرت باخمرا به سبب جنگی است که در آنجا میان ابراهیم بن عبدالله (ﻫ م)، از نوادگان امام حسن(ع)، لشکر منصورخلیفۀ عباسی، روی داد و به «وقعۀ باخمرى» معروف است (ﻧﻜ : ابوالفرج، ٣٨٢، ٤٢٠). ابراهیم همزمان با آغازی بنای بغداد (اول رمضان، ١٤٥ق/ ٢٣ نوامبر ٧٦٢م)، توسط منصور (ﻧﻜ : طبری، ٧/ ٦٢٤، ٦٣٤). در بصره قیام کرد و پس از بیعت گرفتن از مردم، بر شهر چیره شد و با فرستادن لشکریان و عاملان خود، بر اهواز، فارس و واسط نیز استیلا یافت و پس از آن آهنگ کوفه کرد. در ذیقعدۀ ١٤٥ در باخمرا میان او ولشکر عباسی به سرکردگی عیسى بن موسى،عم منصور جنگی سخت درگرفت. نخست پیروزی با سپاه ابراهیم بود، اما با حملۀ مجدد گروهی از لشکریان عیسی، ابراهیم بر اثر اصابت تیری درگذشت و جمعی یارانش (٤٠٠ تا ٥٠٠ نفر) که از زیدیه بودند، کشته شدند (خلیفه، ٢/ ٦٩٤-٦٥٠؛ یعقوبی ، ٢/ ٣٧٦-٣٧٩؛ طبری، ٧/ ٦٣٤-٣٤٧؛ قس: ابن‌حبیب، ٣٥؛ بیهقی، ١/ ٤١٠). بدین‌گونه، این نهضت علوی که اساس خلافت عباسی را سخت به مخاطره افکنده بود، در هم شکست. برخی باخمرا را «بدرالصغرى» خوانده‌اند (ابوالفرج، ٣٦٥؛ ذهبی، ٦/ ٢٢٤). ابوحنیفه، امام حنیفیان نیز که به پیوستن به قیام ابراهیم فتوا داده بود، کشته‌شدگان در باخمرا را با شهدای بدر برابر دانسته است (ﻧﻜ : ابوالفرج، ٣٦٤؛ ابن عنبه، ١٠٩). به این ترتیب، ابراهیم به «قتیل باخمرا» (ابونصر، ٩، ٦٥؛ بیهقی، ٢/ ٥٥٤)، و «صاحب باخمرا» (ابن ابی‌الحدید، ١٥/ ٢٧٢) مشهور شد. دعبل خزایی در قصیدۀ تائیۀ معروف خود، به قبر ابراهیم در باخمرا اشاره دارد (ص ١٣٦؛ مسعودی، همانجا). گور ابراهیم در سدۀ ٧ق زیارتگاه مردم بوده است (ﻧﻜ : یاقوت، همانجا، هروی، ٧٧).

مآخذ

ابن بی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٦٢م؛
ابن حبیب، محمد، المحیر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتنر، حیدراباد دکن، ١٣٦١ق/ ١٩٤٢م؛
ابن عبنه، احمد، عمدة الطالب، نجف، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛
ابن قتیبه، عبدالله، المعارف، به کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبین، به کوشش احمد صقر، قاهره، ١٣٦٨ق/ ١٩٤٩م؛
ابونصر بخاری، سهل، سرّالسلسلة العلویة، نجف، ١٣٨١ق/ ١٩٦٢م؛
بیهقی، علی، لباب‌الانساب، به کوشش مهدی رجایی، قم، ١٤١٠ق؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٨م؛
دعبل خزایی، دیوان، به کوشش عبدالصاحب عمران دجیلی، بیروت، ١٩٧٢م؛
ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش حسین اسد، بیروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛
طبری، تاریخ؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٧٣م؛
هروی، علی، اشارات الى معرفة الزیارت، به کوشش ژ.سوردل تومین، دمشق، ١٩٥٣م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩/ ١٩٦٠م؛
نیز

EI٢.
محمدرضا ناجی