حَسَنْ پاشا داماد (د ربیع‌الآخر ١١٢٥/ آوریل ١٧١٣)، صدراعظم عثمانی در نخستین سال سلطنت احمد سوم، بیست و سومین سلطان عثمانی (سل‌ ١١١٥-١١٤٣ق/ ١٧٠٣-١٧٣٠م).
خاندان حسن پاشا اصلاً از مردم موره‌آ، مورا یا پلوپونزی، شبه‌جزیره‌ای در جنوب یونان بودند. از این روی، برخی مآخذ از او با عنوان موره‌لی یعنی موره‌ای نیز یاد کرده‌اند (راشد، ٢/١٦؛ «دائرةالمعارف ... »، XVI/٣٣٦). تاریخ ورود او به دربار معلوم نیست؛ وی نخست به منصب چوخه‌داری شهریاری رسید (ثریا، ٢/١٤٦؛ برای خدمتکاری دربار، نک‌ : پاکالین، I/٣٨٤) و در ١٠٩٥ ق/ ١٦٨٤ م، «سلاح‌دار شهریاری» شد (ثریا، راشد، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها). در همین ایام او مورد توجه یوسف آغا، «آغای دارالسعاده» (رئیس کارکنان دربار) (نک‌ : پاکالین، I/٤٠٠) قرارگرفت، مدتی منشی مخصوص وی شد (راشد، ٢/٢٤) و با معرفی و یاری همو، در ١٠٩٩ق/ ١٦٨٨م به مقام وزارت والی مصر نائل آمد (همو، ٢/١٦، ٢٤؛ ثریا، همانجا؛ شیخی، ٢-٣/٤٣٤).
با آنکه به دنبال عزل یوسف آغا، حسن پاشا با مصادرۀ اموال او حق ولی‌نعمت خود را رعایت نکرد و بدین سبب مورد طعن هم قرارگرفت (راشد، ٢/٢٤)، اما کارش همچنان رو به ترقی بود (همو، ٣/ ٦٩؛ فرائضجی‌زاده، ٢/١٠١٢، ١٠٥٤؛ شیخی، ٢-٣/٤٣٤-٤٣٥)، تا آنکه به عنوان محافظ یا استاندار جزیرۀ ساقز نتوانست در برابر حملۀ ونیزیها تاب آورد؛ آنجا را رها کرد و مهاجمان جزیره را تصرف کردند (راشد، ٢/٤٢، ٢٧٠، ٢٧٢؛ ثریا، همانجا؛ فرائضجی‌زاده، ٢/١٠١١؛ اوزون چارشیلی، IV(٢)/٢٧٣, ٤٧٣؛ دانشمند، III/٤٧٦؛ شیخی، ٢-٣/٤٣٥). با آنکه به دستور سلطان او را به زندان انداختند (راشد، ٢/٢٧٥؛ «دائرةالمعارف»، همانجا)، ولی آزاد شد و نخست محافظ قلعۀ آزوف یا ازاق (در کَفه واقع در کریمه که نقطه‌ای سرحدی بود) (ثریا، اوزون چارشیلی، همانجاها؛ راشد، ٢/٢٨٢-٢٨٣؛ فرائضجی‌زاده، ٢/١٠١٢) و سپس در ١١٠٧ق/ ١٦٩٥م، والی شهر حلب و سپس شهر قونیه گردید (ثریا، همانجا؛ راشد، ٢/٤٢١؛ اوزون چارشیلی، همانجا).
در پی شورش ینی‌چریها بر ضد سلطان مصطفى که در تاریخ عثمانی به واقعۀ ادرنه معروف است، احمد سوم بر تخت سلطنت نشست و پس از تسلط بر اوضاع، احمدپاشا قوانوز را از صدارت عزل کرد و حسن‌پاشا داماد را در ١١١٥ق/ ١٧٠٣م به صدراعظمی برگزید و «مهر وکالت کبرى» را به او داد (دانشمند، IV/١-٢؛ اوزون چارشیلی، IV(٢)/٢٤١؛ یوجل، III/٢٥٢). او در اندک مدتی اوضاع نابسامان را تا حدودی اصلاح کرد و حاکمیت دولت را استحکام بخشید، اما سرانجام پس از ١٠ ماه و ١١ روز (دانشمند، III/٤٨٧-٤٨٨) در ٢٨ جمادی‌الاول ١١١٦ ق/١٧ سپتامبر ١٧٠٤ م (ثریا، دانشمند، همانجاها) از صدارت معزول (راشد، ٣/١٤٠؛ دانشمند، IV/٢؛ فرائضجی‌زاده، ٢/١٠٦٦) و به فرمان پادشاه، همراه همسرش به ازمیت اعزام شد (همو، نیز ثریا، همانجاها).

تحریکات سلیمان آغا، رئیس جدید دارالسعاده که با وزیر اعظم مخالف بود، در عزل وی مؤثر بوده است (راشد، همانجا).
حسن‌پاشا بعد از مدتی، بار دیگر به ترتیب والی مصر (همو، ٣/٢٣٣)، والی طرابلس، بیگلربیگی آناتولی و والی شهر رقّه شد و در همین شهر وفات یافت (ثریا، «دائرةالمعارف»، همانجاها). با استناد به نوشتۀ دلاورزاده (نک‌ : «دائرةالمعارف»، همانجا) که فوت او را در ٦٠ سالگی آورده است، می‌توان احتمال داد که در ١٠٦٣ ق/ ١٦٥٣ م به دنیا آمده باشد. چشمه‌ای در استانبول
و مسجد و تیمچه‌ای در آنتالیا از آثار خیریۀ او ست (نیز نک‌ : EI٢, III/٢٥٢).

مآخذ

ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ ق؛
راشد، محمد، تاریخ، استانبول، ١٢٨٢ ق؛
شیخی محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩ م؛
فرائضجی‌زاده، محمدسعید، گلشن معارف، استانبول، ١٢٥٢ ق؛
نیز

Daniṣmend, İ. H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٥٠;
EI^٢;
Pakalın, M. Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü, Istanbul, ١٩٤٦;
Türkiye diyanet vakfı islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧;
Uzunçarṣılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٩٥;
Yücel, Y. and A. Sevim, Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٩٧.
علی‌اکبر دیانت