اَحْمَدْ شِیْخ (د ١٣١٦ق/ ١٨٩٨م)، معروف به احمدو، یا اَمَدو سیکو، شیخ طریقۀ تیجانیه در افریقا و دومین و آخرین فرمانروای امپراتوری توکولور که بخشهایی از سودان غربی، نیجریه، گینه و مالی کنونی را زیر فرمان داشت و به سبب مقابله با نفوذ نظامی فرانسویان در منطقه شهرت یافت.
پدرش حاج عمرتَل تکروری که نسبش را به مرابطون رسانده‌اند، پیشوای فرقۀ برادری تیجانیه در سودان غربی بود و در سالهای ١٢٥٣-١٢٧٩ق/ ١٨٣٧-١٨٦٢م به‌تدریج مناطقی در گینۀ علیا و نیجریۀ وسطى و مالی چون فوتاجالون، دینگو پیرایه، کارآرتا، نیورو، سگو و ماسینا را تصرف کرد و پیروزیهای مهمی در واپس راندن فرانسویان از منطقه به دست آورد. او حکومت مناطق مذکور را میان پسران و خویشان خود تقسیم کرد و پسر بزرگ خود احمدو را به حکومت سگو گماشت و خلافت خود در رهبری فرقۀ تیجانیه را نیز ــ که درواقع فرمانروایی همۀ قلمروش بود ــ به او تفویض کرد.
پس از کشته شدن عمرتل در ١٨٦٤م، احمدو که قلمروی وسیع با قبایل طغیانگر متعدد را به ارث برده بود، به دشواری توانست مدتی در برابر مشکلات داخلی مقاومت کند و رشتۀ امور را در مناطق مهم این قلمرو به دست گیرد (آرنولد، ٢٤٢-٢٤٣؛ دیویدسن، ٤٣٣-٤٣٤؛ EI٢). او گذشته از کشمکش با قبیلۀ بمباره که تختگاهش سگو در منطقۀ آنان قرار داشت، می‌بایست دشمنیهای برخی از رؤسای قبیلۀ خود، یعنی توکولور را نیز دفع کند. افزون بر آن حکومت برادرانش حبیبو (در دنگرای) و مختار (در کونیاکاری) و پسرعمویش تجانی (در ماسینا) که تقریباً به استقلال حکم می‌راندند، احمدو را از ایجاد اتحاد نظامی و سیاسی امپراتوری در برابر پیشرفت روزافزون فرانسویان باز می‌داشت. به‌ویژه آنکه برادرش حبیبو از ١٢٨٥ق/ ١٨٦٨م آشکارا به طغیان برخاست و سپس نیز به فرانسویان پیوست (همانجاها).
احمدو برای تحقق وحدت سیاسی در ١٢٩١ق/ ١٨٧٤م خود را امیرالمؤمنین خواند (EI٢؛ فیشر، ٣٧٨)، ولی این نیز کارساز نشد و چند سال بعد که فرانسویان به کیته و باماکو رسیدند و او موقعیت خود را در سگو از سوی بمباره‌ایها و توکولورهای ناراضی نیز در خطر می‌دید، مقر خود را از سگو به نیورو منتقل کرد (١٣٠١ق/ ١٨٨٤م) و ٣ سال بعد در پی اشغال ساحل چپ رود نیجر توسط فرانسویان، به ناچار براساس معاهدۀ گوری پذیرفت که تحت‌الحمایۀ فرانسه باشد (EI٢؛ بریتانیکا، I/ ١٥٤؛ فانک...، I/ ٣٠٦). از ١٨٨٨م سرهنگ آرشینار فرمانده نظامی فرانسوی به تهاجمات گسترده‌ای در قلمرو احمدو دست زد و در ١٨٩٠م سگو را اشغال کرد؛ سال بعد نیز نیورو و بیشتر دژهای نظامی احمدو را به دست آورد و احمدو به بانجاگارا گریخت، اما در ١٣١١ق/ ١٨٩٣م نیز پس از شکست از فرانسویان به هوسه رفت و همانجا بود تا درگذشت (همانجاها).

مآخذ

آرنولد، توماس، تاریخ گسترش اسلام، ترجمۀ ابوالفضل عزتی، تهران، ١٣٥٨ش؛
دیویدسن، بازیل، افریقا: تاریخ یک قاره، ترجمۀ هرمز ریاحی و فرشته مولوی، تهران، ١٣٥٨ش؛
نیز:

Britannica;
EI٢;
Fisher, H., «The Western and Central Sudan», The Cumbridge History of Islam, eds. P. M. Holt et al., ١٩٨٤, vol. II(٢), Funk & Wagnalls New Encyclopedia, New York, ١٩٧٣.
بخش تاریخ