اِبْنِ رُطَبی، یا ابن رَطَبی، ابوالعباس احمد بن سلامة بن عُبیدالله (یا عبدالله) بن مخلد بجلی كرخی (٤٦٠-٥٢٧ ق/ ١٠٦٨-١٣٣ م)، فقیه شافعی، قاضی و محتسب بغداد در روزگار مسترشد بالله، بیست ونهمین خلیفۀ عباسی. وی اهل كرخ جُدّان (ابن عساكر، ٣٢١؛ كرخ یعقوبا) جایی نزدیك خانقین عراق بود. نخست نزد شیخ ابواسحاق ابراهیم شیرازی، ابونصر بن صباغ و شیخ ابوبكر چاچی به تحصیل پرداخت. سپس به اصفهان رفت و از امام ابوبكر محمد بن ثابت خجندی، مدّرس نظامیۀ آن شهر، فقه و حدیث آموخت و برای شنیدن حدیث محضر بسیاری دیگر از بزرگان عصر خود، ازجمله ابوالقاسم بُسری و ابونصر زینبی را درك كرد (سمعانی، ١/ ١٧٥؛ ابن جوزی، ١٠/ ٣١؛ صفدی، ٦/ ٣٩٧؛ سبكی، ٤/ ٣٨؛ اسنوی، ١/ ٥٨٦).
پس از فراغ از تحصیل به بغداد بازگشت و چندی گوشه گرفت و زهد اختیار كرد. سپس نزد بنی عباس منزلت یافت و به مقاماتی چون قضای برخی از محلات بغداد، احتساب شهر بغداد (پس از مرگ برادرش در ٤٩٢ ق/ ١٠٩٩ م)، نظارت بر اوقاف، نظارت بر امور آرامگاههای خلفای عباسی نایل گشت و از آن پس، پرورش فرزندان خلیفه، خاصه ابوجعفر منصور (الراشد بالله)، به عهدۀ او محول گردید (ابن عساكر، ٣٢٢؛ صفدی، اسنوی، همانجاها). وی در بغداد درگذشت و در باب ابرز، در جوار استادش شیخ ابواسحاق شیرازی، به خاك سپرده شد (ابن جوزی، همانجا؛ ابن اثیر، ٣/ ٩١).
ابن رُطَبی را در فقه شافعی، آداب مناظره، خلاف و لطف سخن سرآمدِ اقران شمرده‌اند (سمعانی، ابن عساكر، همانجاها) و تنی چند، چون علی بن احمد یزدی، یحیی بن ثابت بقّال، یحیی بن بَوش، از او روایت كرده‌اند (صفدی، سبكی، همانجاها). نیز او را از جمله سران و ائمۀ شافعی و مردی خردمند، تیزبین، باوقار و صحیح الرأی خوانده‌اند (سمعانی، اسنوی، همانجاها؛ ذهبی، ١٩/ ٦١٠-٦١١) و برخی از فقهای معاصرش او را بر امام اسعد میهنی مدرس نظامیۀ بغداد، مقدم شمرده‌اند (ابن عساكر، همانجا).

مآخذ

ابن اثیر، علی بن محمد، اللباب، بیروت، دارصادر؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم، حیدرآباد دكن، ١٣٥٨ ق/ ١٩٣٩ م؛
ابن عساكر، علی بن حسن، تبیین كذب المفتری، دمشق، ١٣٤٧ ق/ ١٩٢٨ م؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیه، به كوشش عبدالله الجبوری، بغداد، ١٣٩٠ ق/ ١٩٧٠ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب الارنؤوط، بیروت، ١٤٠٥ ق/ ١٩٨٤ م؛
سبكی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الكبری، بیروت، دارالمعرفة؛
سمعانی،عبدالكریم بن محمد، الانساب، حیدرآباددكن،١٤٠٠ ق/ ١٩٨٠ م؛
صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به كوشش س. ددرینگ، بیروت، ١٣٩٢ ق/ ١٩٧٢ م.

محمد هُدایی