اِبْنِ كَنّان، محمد بن عيسی بن محمود بن محمد بن كنان صالحی دمشقی خلوتی (١٠٧٤-١١٥٣ق / ١٦٦٣-١٧٤٠م)، مشهور به ابن زين التقاه (يا ابن زين الثقاة)، تاريخ‌نگار حنبلی كه به تصوف نيز گرايش داشت. وی در دمشق زاده شد. پدرش عيسی كه او نيز به ابن كنان شهره بود، از فقيهان و دانشمندان و عارفان حنبلی دمشق به شمار می‌آمد. عيسی در شهرهای مختلف دنيای اسلام به سياحت پرداخت و سرانجام در زادگاه خود در ١٠٩٣ق / ١٦٨٢م درگذشت. محمد بن عيسی نخست نزد پدر و سپس نزد گروهی از دانشمندان دمشق چون شيخ خليل موصلی به شاگردی پرداخت. وی نزد شيخ خليل بخشی از كتاب جمع الجوامع در اصول فقه و الرسالة الاندلسية در عروض را فراگرفت. از حوادث زندگی او بيش از اين چيزی دانسته نيست، جز آنكه سفری به حج رفت و در مدينه با شيخ ابراهيم بن حسن كورانی ديدار داشت و نزد او حديث آموخت. ابن كنان پس از درگذشت پدر به پيشوايی طريقت وی رسيد و تا پايان زندگی اين سمت را حفظ كرد. ابن كنان سرانجام در دمشق درگذشت و در دامنۀ كوه قاسيون در صالحيه در گورستانی كه مدفن دانشمندان بود، به خاك سپرده شد. بعد از او پيشوايی فرقه به فرزندش شيخ محمد سعيد رسيد (مرادی، ٤ / ٨٥-٨٦؛ غزی، ٢٧٩-٢٨٠). مسلم است كه ابن كنان بر مذهب حنبلی بوده، امّا اشتباه ناسخان كه گاهی حنبلی را حنفی نوشته‌اند، دسته‌ای از محققان معاصر را به ترديد انداخته و او را حنفی خوانده‌اند (برای نمونه، نك‌ : آلوارت، IX / ٨٦؛ ظاهريه، ٢ / ٥٠).
ابن كنان در دانشها و رشته‌های گوناگون تبحر داشت، به اين سبب آثارش از تنوع گسترده‌ای برخوردار است، ولی تخصص اصلی او در تاريخ است. وی يكی از تأليفات خود را به حوادث روزانه اختصاص داد و در ضمن آن وفيات دانشمندان هر دوره را آورد و شرح حالی بدان افزود (مرادی، همانجا). آثار ديگر او در زمينۀ بلاغت، نحو، كشاورزی و چند رشتۀ ديگر است.
برجسته‌ترين آثار ابن كنان به اين شرح است: ١. المروج السندسية الفسيحة فی تلخيص تاريخ الصالحية. اين كتاب به تصحيح محمد دهمان در دمشق (١٣٦٦ق / ١٩٤٧م) چاپ شد. نسخۀ خطی آن به خط مؤلف نيز موجود است (منجد، ٣٤٤؛ فهرست الكتب، ٢٧٣)؛ ٢. الحوادث اليومية من تاريخ احدی عشر والف وميّة. اين كتاب دو جلدی شامل حوادث تاريخی است كه به صورت روزانه مرتب شده‌اند، جلد نخست از محرم ١١١١ تا آخر ١١٣٤ و جلد دوم از آغاز ١١٣٥ تا آخر ربيع‌الثانی ١١٥٣ را در‌بر می‌گيرد. نسخه‌هايی از آن در دست است ( آلوارت، IX / ٨٦-٨٧)؛ ٣. المعانی المرضية علی الشمعة المضية (همان، VI / ١٦٣-١٦٤)؛ ٤. رسالة الاشباه برفع الاشتباه. اين كتاب در مباحث نحوی است (همان، VI / ١٩٩)؛ ٥. حدائق الياسمين فی ذكر قوانين الخلفاء و السلاطين. اين كتاب به القاب و عناوين سلاطين و خلفای پيشين يا اصطلاحات ديوانی و رسوم بر نهادۀ آنان می‌پردازد. نسخه‌هايی از آن در دست است (همان، V / ١٢٥-١٢٦؛ فهرس مخطوطات، ١ / ١٠٣-١٠٤)؛ ٦. المواكب الاسلامية فی الممالك و المحاسن الشامية، دربارۀ مدارس و خانقاهها و مطالبی از اينگونه است (همان، ١ / ١٦٧- ١٦٨)؛ ٧. الدّر المنضد فی ذكر اصحاب الامام احمد. اين كتاب گزيده‌ای از كتاب المنهج الاحمد فی تراجم اصحاب الامام احمد است كه ابن كنان آن را ترتيب داده، نسخه‌ای از آن در كتابخانۀ احمديۀ حلب موجود است (منجد، ٣٤٣؛ سيد، ٢(٢) / ٥٧)؛ ٨. الرسالة المشتملة علی انواع البديع فی البسملة، چند نسخه از آن در دست است. اين كتاب در تفسير و بلاغت است (ظاهريه، ٢ / ٥٠؛ تيموريه، ١ / ٩٧؛ آلوارت، VI / ٤١٦)؛ ٩. الاكتفاء فی ذكر مصطلح الملوك و الخلفاء (همان، VI / ١٢٦-١٢٧)؛ ١٠. المحاسن المرضية فی شرح منظومة البديعية، از اين كتاب نسخۀ دستنويس مؤلف كه در ١١٣٦ق نگارش يافته، برجای مانده است (همان، VI / ٤٥٣)؛ ١١. زين‌الربيع فی علم المعانی و البيان و البديع، نسخه‌ای از آن را آلوارت معرفی كرده است (VI / ٤٠٣)؛ ١٢. الانوار المبتهجة علی منظومة المنفرجة. اين كتاب در شرح قصيدۀ «منفرجه» اثر ابوحامد غزالی است (همان، VI / ٦٠٥-٦٠٦)؛ ١٣. الزهور البهيّة فی شرح رسالة الاصول الفقهية، در شرح رسالة الاصول منسوب به شيخ جمال‌الدين يوسف مقدسی (همان، IV / ٣٦)؛ ١٤. كتاب الرّسالة المفردة فی اربعين حديثاً مسندة (همان، II / ٢٣٨-٢٣٩)؛ ١٥. زهر البان فی نعوت الحيوان، اين كتاب گزيدۀ اثر ديگری است (همان، V / ٤٦٥-٤٦٦)؛ ١٦. البيان و الصراحة بتلخيص كتاب الملاحة فی علم الفلاحة، گزيده‌ای از كتاب الملاحة فی معرفة الفلاحة اثر رضی غزی است كه در چند فصل تدوين گرديده است (همان، V / ٤٨٨-٤٨٩).

مآخذ

تيموريه، فهرست؛
سيد، فؤاد، فهرس المخطوطات المصوّرة ( التاريخ)، قاهره، ١٩٥٧م؛
ظاهريه، خطی (علوم قرآنی)، خيمی؛
غزی عامری، محمدبن محمد، النعت الاكمل، به كوشش محمد مطيع حافظ و نزار اباظه، دمشق، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
فهرست الكتب العربية المحفوظة بدار الكتب الشرقية فی طوكيو، توكيو، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
فهرس المخطوطات المصورة، كويت، ١٩٨٦م؛
مرادی، محمد خليل، سلك الدُّرر فی اعيان القرن الثانی عشر، بغداد، ١٣٠١ق؛
منجد، صلاح‌الدين، معجم المورخين الدمشقيين، بيروت، ١٣٩٨ق؛
نيز:

Ahlwardt.

سیدعلی آل داود