حَسَنْ‌پاشا قَره‌حِصارْلی (١٠٩٠؟- ١١٦١ق / ١٦٧٩- ١٧٤٨م)، صدراعظم عثمانی به روزگار فرمانروایی محمود اول، بیست و چهارمین سلطان عثمانی (حک‌ ١١٤٢- ١١٦٨ق / ١٧٢٩-١٧٥٥م).
وی در روستای اِورین یا اودین (دلاورزاده، ٧١؛ سامی، ٣ / ١٩٤٧؛ ثریا، ٢ / ١٥٢) که قابالی نیز خوانده می‌شود، به دنیا آمد (IA,V(١) / ٣٢٥؛ «دائرة‌المعارف ترک»، XIX / ٢٢). حسن‌پاشا به سبب واقع شدن محل تولدش در بخش اِسْکِفْسِر در استان قره‌حصار شرقی، به حسن‌پاشا قره‌حصارلی ــ حصاری ــ معروف است (همانجاها؛ دانشمند، IV / ٧٩؛ EI٢, III / ٢٥٣ ؛ «دائرة‌المعارف دیانت ... »، XVI / ٣٣٩). او را حسن‌پاشا سید یا سعید هم خوانده‌اند که ارتباطی به انتساب وی به خاندان نبوت ندارد (همان، نیز سامی، همانجاها).
حسن‌پاشا در جوانی به «محمیۀ قسطنطنیه» ــ استانبول ــ آمد و در زمرۀ بکتاشیان به سپاه ینی‌چری پیوست (دلاورزاده، سامی، ثریا، همانجاها) و مدارج نظامی را به سرعت پیمود (پاکالین، I / ٣٨٠, II / ٣١٧؛ دلاورزاده، ٧٢؛ سامی، همانجا). پس از درگذشت عبدالله پاشا، آغای ینی‌چری، در جریان جنگ عثمانی ـ اتریش و در وِدین، به جای او منصوب شد (١١٥١ق / ١٧٣٨م) و به سبب شجاعت و کاردانی در همین جنگ به ویژه در فتح بلگراد و حصار جیق (اوزون چارشیلی، ٢٨٧-٢٨٨ / (IV(١) با حفظ مقام، به مرتبۀ وزارت نیز ارتقا یافت و به آغاپاشا ملقب شد
(«دائرة‌المعارف دیانت»، همانجا). پس از عزل علی‌پاشا حکیم اوغلو از صدارت عظما، حسن‌پاشا در ٤ شعبان ١١٥٦ق / ١٣ سپتامبر ١٧٤٣م به‌ جای او نشست (همانجا؛ دانشمند، IV / ٤٧٨-٤٧٩؛ پاکالین، II / ٢٧٩ ؛ هامرپورگشتال، VIII / ٤٦, ٧٠).
آغـاز صدارت حسن‌پاشا، هم‌زمان با جنگهای عثمانی ـ ایران پس از سقوط صفویه بود. حسن‌پاشا برای رویارویی با سپاه نادرشاه، فرمانروای جدید ایران، به تجهیز قشون برخاست؛ اما چون نادرشاه در تصرف قلعۀ موصل ناکام ماند (همانجاها؛ هامرپورگشتال، VIII / ٤٦) و خواهان صلح شد، صدراعظم نیز از اعزام نیرو خودداری کرد. وی به اصلاحات در ساختار دولت عثمانی و نیز گسترش مناسبات سیاسی با دول دیگر پرداخت که انعقاد قرارداد صلح با ایران از آن جمله بود (یوجل، VI / ٢٦-٢٧؛ اوزون چارشیلی، IV(١) / ٣٠٩؛ مهدوی، ٦٦، ٩٩-١٠٠).
از اقدامات مهم حسن‌پاشا، میانجیگری در موضوع وراثت خاندان سلطنتی اتریش است که از ١٧٤٠م / ١١٥٣ق موجب کشمکش و جنگ میان دول اروپاییِ انگلستان، فرانسه، سیسیل، سوئد، پروس و فلامان (امروزه بخشی از کشور بلژیک) شده بود و روند بازرگانی عثمانی را مختل کرده، و برای دولت بحران اقتصادی پدید آورده بود (اوزون‌چارشیلی، IV(١) / ٣٤٤؛ «دائرة‌المعارف دیانت»، XVI / ٣٤٠). حسن‌پاشا سفیران دول متخاصم مقیم استانبول را فراخواند و تصمیم دولت عثمانی را مبنی بر میانجیگری اعلام کـرد (اوزون چارشیلی، همانجا) و از آنان خواست که از گسترش جنگ به آبهای قلمرو عثمانی خودداری کنند («دائرة‌المعارف دیانت»، همانجا). او همچنین با اعزام احمدپاشا بُنوال (ه‌ م) به دربارهای اروپایی به گسترش روابط سیاسی با آنان پرداخت (EI٢ ، «دائرة‌المعارف دیانت»، همانجاها؛ هامرپورگشتال، VII / ٤٨٠).
به‌رغم این اقدامات، چون کوششهای حسن‌پاشا برای رفع بحران اقتصادی و قحطی در استانبول ناکام ماند، و از سوی درباریان برضد او تحریکاتی صورت گرفت، پس از نزدیک به ٣ سال صدارت در رجب ١١٥٩ / ژوئیۀ ١٧٤٦، از مقام خود عزل، و به جزیرۀ رودس (ه‌ م) تبعید شد (دلاورزاده، سامی، دانشمند، ثریا، همانجاها؛ IA, V(١) / ٣٢٣). او پس از ٧ ماه اقامت در رودس، به‌عنوان «متصرف» یـا فرماندار ایچـل (ه‌ م) ــ استانی در جنوب آنـاتولی در حـوزۀ مدیتـرانۀ شـرقی ــ و سپـس ولایت دیار‌بکر برگزیده شد. وی اندکی بعد در ذیحجۀ ١١٦١ در همان‌جا درگذشت و به خاک سپرده شد (همانجاها).
منابع تاریخ عثمانی، حسن‌پاشا را به رغم فقدان تحصیلات عالی، به سیاستمداری، درستکاری و نیکوکرداری ستوده‌اند. از او آثار خیریه‌ای شامل مسجد، مدرسه، گرمابه، کاروان‌سرا و نظایر آن در استانبول و بلگراد بر جای مانده است. مجتمع واقع در میدان بایزید امروز که بخشی از آن محل انستیتوی ترکیات دانشگاه استانبول است، از یادگارهای او به شمار می‌رود (IA, V(١) / ٣٢١).

مآخذ

ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛
دلاورزاده، عمر، «حسن پاشا سید»، همراه حدیقة الوزراء عثمان‌زاده تائب، فرایبورگ، ١٩٦٩م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
مهدوی، عبدالرضا هوشنگ، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛
نیز:

Daniṣmend, İ, H., İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Istanbul, ١٩٥٥;
EI ٢;
Hammer-Purgstall, J., Geschichte des osmanischen Reiches, Graz, ١٩٦٣;
IA;
Pakalın, M. Z., Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüĝü, Istanbul, ١٩٤٦;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٧١;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧;
Uzunçarsılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢;
Yücel, Y. and A. Sevim, Türkiye tarihi, Ankara, ١٩٩٢.
علی اکبر دیانت