اَلْقاصْ میرْزا (٩٢١- مق‌ ‌٩٥٦ ق/ ١٥١٥- ١٥٤٩م)، ملقب به ابوالغازی، فرزند شاه اسماعیل اول صفوی. وی مقارن با جنگ چالدران در تبریز دیده به جهان گشود (خواندمیر، غیاث‌الدین، ٤/ ٥٥٠؛ دربارۀ علت نام‌گذاری او، نک‌ : سیوری، ٩٣). نام او را به صورتهای القاسب (خواندمیر، امیرمحمود، ٤٠٥؛ افوشته‌ای، ٩٦)، القاس (قزوینی، یحیى، ٤٢٢؛ روملو، ٣٢٠)، القاسپ، الکاس و ارکاسس (EI٢, I/ ٤٠٦؛ میرجعفری، ١٤٧، حاشیه) نیز آورده‌اند.
القاص میرزا در دربار برادرش شاه طهماسب پرورش یافت (غفاری، ٢٨٧)؛ ١٨ ساله بود که مأمور دفع ازبکان از استراباد شد و آنان را مغلوب ساخت (مستوفی، ٦٢)؛ در ٩٤٠ ق/ ١٥٣٣ م در جنگ با عثمانیان مشارکت داشت که به پیروزی انجامید (حسینی، ٦٣). در ٩٤٥ ق شاه طهماسب، القاص میرزا را به همراه امیرانی چند مأمور خواباندن شورش ولایت شیروان کرد و سرانجام حکومت آنجا را به او واگذاشت (قاضی احمد، ١/ ٢٧٨-٢٨٢). القاص میرزا چندی در آن سامان حکم راند، اما به زودی مدعی سلطنت شد و سر به شورش برداشت و گویا عثمانیان نیز او را بر این کار تحریک می‌کردند (روملو، ٤٠٧؛ سلطانی، ٧٩). چون نصیحت در او سودمند نیفتاد، شاه طهماسب در ٩٥٣ ق آهنگ سرکوبی برادر کرد (برای تفصیل مطلب و علت طغیان، نک‌ : میرجعفری، ١٥٠-١٥٢). القاص میرزا به ناچار خواستار مصالحه شد و تعهد کرد که مال و سپاهی به دربار فرستد و خود در جنگ باگرجیها، سپاه شاه طهماسب را همراهی کند (روملو، ٤٠٧-٤٠٨؛ قاضی احمد، ١/ ٣١٥-٣١٦؛ مستوفی، ٦٩؛ نوایی، ١٦٥)؛ اما چون نمایندگان شاه از شیروان بیرون رفتند، القاص میرزا سکه و خطبه به نام خود کرد.
طغیان القاص میرزا بر شاه طهماسب که او را از دیگر برادران و فرزندان خود دوست‌تر می‌داشت، گران افتاد (شاه طهماسب، ٤٢-٤٣). ازاین‌رو، به شیروان لشکر کشید و بر القاص پیروز شد. القاص میرزا با برخی از ملازمان خود به دربار عثمانی گریخت و به سلطان سلیمان پناهنده شد و از او بر ضد برادر یاری طلبید (روملو، ٤١٠، ٤١٣-٤١٥؛ هدایت، ٨/ ٨٢-٨٨؛ نوایی، ١٦٥-١٦٦، ١٧٠-١٧٢). سلطان سلیمان هم از این پیش‌آمد سود جست و از او به خوبی استقبال کرد (قرمانی، ٣٢١؛ «دائرة‌المعارف ... »، II/ ٥٥) و در‌جمادی‌الثانی ٩٥٥/ .ژوئیۀ ١٥٤٨ برای به سلطنت نشاندن القاص میرزا، روی به ایران نهاد و شاهزادۀ صفوی را با ٤٠ هزار سوار روانۀ مرند کرد. سلطان عثمانی در ٢٠ جمادی‌الثانی به تبریز رسید، اما چون دید برخلاف آنچه القاص میرزا وانموده بود، بسیاری از لشکریان او به سبب خشونت و استبداد وی به اردوی طهماسب پیوستند، عزم بازگشت کرد و پس از ٤ روز با تحمل خسارت بسیار از آنجا بیرون رفت (مستوفی، ٦٩-٧٠؛ قرمانی، همانجا؛ منجم‌باشی، ٩٧؛ قاضی احمد، ١/ ٣٢٣-٣٣٢).
گفته‌اند یکی دیگر از علل بازگشت سلطان، گرایش مجدد القاص میرزا به تشیع بود که گویا در استانبول آن را رها کرده، و به تسنن گراییده بود (همانجا؛ میرجعفری، ١٥٦-١٥٧؛ منجم‌باشی، ٩٧- ٩٨؛ اوزتونا، ١٤٠). اما القاص میرزا به جنگ ادامه داد و به همدان هجوم برد و همسر برادر خود، بهرام میرزا و اطرافیان وی را به اسارت گرفت. سپس از قم و کاشان عازم فتح اصفهان و شیراز شد، ولی توفیق نیافت و به ناچار از جنوب ایران به بغداد گریخت (غفاری، ٢٩٨- ٢٩٩؛ روملو، ٤٣٣-٤٣٥؛ اعتماد‌السلطنه، ٢/ ٨٠٧- ٨٠٨).
از این پس رابطۀ القاص میرزا با سلطان سلیمان به تیرگی گرایید، به ویژه وقتی سلطان عثمانی ٣ هزار سوار به سرکوبی او فرستاد، القاص میرزا سراسیمه به کردستان گریخت و در آنجا به جنگ با سپاهیان شاه طهماسب پرداخت، اما شکست خورد و در رمضان ٩٥٦/ اکتبر ١٥٤٩ دستگیر، و در قلعۀ قهقهه زندانی شد. دیری نپایید که چند تن از نگهبانان به انتقام قتل خویشان خود ــ شـاید هم بـا توافق شـاه طهمـاسب ــ او را به قتل رساندند (نویدی، ١٠٢؛ EI٢، همانجا؛ بدلیسی، ١٢١). القاص میرزا طبع موزونی داشت و شعر می‌سرود (قزوینی، ابوالحسن، ٢٨؛ صادقی، ٢٣).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمد حسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
افوشته‌ای محمود، نقاوة‌الآثار، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
بدلیسی، شرف‌الدین، شرف‌نامه، به کوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٤٣ ش؛
حسینی استرابادی، حسن، از شیخ صفی تا شاه صفی (تاریخ سلطانی)، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٤ ش؛
خواندمیر، امیرمحمود، ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی، به کوشش غلامرضا طباطبایی، تهران، ١٣٧٠ ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٣ ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ ش؛
سلطانی‌بهبهانی، سلطانعلی، «شاه طهماسب اول صفوی و القاص میرزا»، جهان نو، تهران، ١٣٤١ ش؛
س ١٧، شم‌ ‌٣ و ٤؛
شاه‌طهماسب، تذکره، به کوشش عبدالشکور، برلین، ١٣٤٣ ش؛
صادقی افشار، صادق، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٢٧ ش؛
غفاری قزوینی، احمد، تاریخ جهان آرا، تهران، ١٣٤٣ ش؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ ش؛
قرمانی، احمد، اخبار الدول و آثار الاول فی التاریخ، بیروت، عالم الکتب؛
قزوینی، ابوالحسن، فوائد الصفویه، به کوشش مریم میراحمدی، تهران، ١٣٦٧ ش؛
قزوینی، یحیى، لب التواریخ، تهران، ١٣٦٣ش؛
مستوفی، محمدحسن، زبدة التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران، ١٣٧٥ش؛
منجم‌باشی، احمد، جامع الدول، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
میرجعفری، حسین، «زندگانی القاص میرزای صفوی»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٥ ش، س ١١، شم‌ ‌٥؛
نوایی، عبدالحسین، شاه طهماسب صفوی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
نویدی، زین‌العابدین، تکملة ‌الاخبار، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٩ ش؛
هدایت، رضاقلی، ملحقات روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ ش؛
نیز:

EI٢;
Öztuna, Y., Büyük Türkiye tarihi, Istanbul, ١٩٨٨;
Savory, R. M., Studies on the History of Ṣafawid Iran, London, ١٩٨٧;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥.
عزت ملاابراهیمی