اَسْعَدْ پاشا، احمد (١٢٤٤ - ١٢٩٢ق‌/ ١٨٢٨ - ١٨٧٥م‌)، از رجال‌ مشهور لشكری‌ و صدراعظم‌ عثمانی‌ در دورۀ سلطنت‌ سلطان‌عبدالعزیز (١٢٧٨-١٢٩٣ق‌/ ١٨٦١-١٨٧٦م‌).
پدرش‌ محمدآقا از مأموران‌ نظامی‌ عثمانی‌ در جزیره‌ ساقز (كیوس‌ یونانی‌) بود و احمد اسعد در همانجا دیده‌ به‌ جهان‌ گشود. دریادار خلیل‌ رفعت‌ پاشا، هنگام‌ بازدید از جزیرۀ یاد شده‌، او را با خود به‌ استانبول‌ برد و در «مكتب‌ حربیه‌» به‌ تحصیل‌ واداشت‌. احمد از این‌ مدرسه‌ با درجۀ افسری‌ فارغ‌التحصیل‌ شد و در همانجا به‌تدریس‌ ریاضی‌ پرداخت‌. سپس‌ در مأموریت‌ فؤاد پاشا به‌ سوریه‌ او را همراهی‌ كرد و آموزش‌ فرزند وی‌ كاظم‌ بیك‌ را برعهده‌ گرفت‌ (جودت‌، ١٢٢ ؛ ثریا، ٣٤٢؛ اینال‌، III/ ٤١٥). پس‌ از آنكه‌ فؤاد پاشا به‌ صدارت‌ رسید، احمد اسعد نیز به‌ سِمت‌ وابستۀ نظامی‌ عثمانی‌ در پاریس‌، و مدیریت‌ «مكتب‌ عثمانیه‌» در آن‌ شهر منصوب‌ شد (ثریا، همانجا؛ اینال‌، III/ ٤١٦) و در همان‌ ایام‌ در دانشگاه‌ نظامی‌ پروس‌ به‌ تكمیل‌ آموزش‌ نظامی‌ پرداخت‌ (سامی‌، ٢/ ٩١٠). آنگاه‌ مراتب‌ نظامی‌ را، یكی‌ پس‌ از دیگری‌، به‌ سرعت‌ پیمود و در جوانی‌ به‌ عالی‌ترین‌ درجۀ نظامی‌ عثمانی‌ یعنی‌ مشیری‌ (سپهبدی‌) ارتقا یافت‌ (جودت‌، همانجا).
در سفر سلطان‌ عبدالعزیز به‌ پاریس‌ ١٢٨٤ق‌/ ١٨٦٧م‌، اسعدپاشا به‌ هیأت‌ همراه‌ پیوست‌ و به‌ استانبول‌ بازگشت‌ و به‌ عضویت‌ «دارالشورای‌ عسكری‌»، و پس‌ از مدتی‌ به‌ ریاست‌ آن‌ انتخاب‌ شد. سپس‌ در مقامهایی‌ مانند استانداری‌ یمن‌، فرمانده‌ نظامی‌ بوسنی‌ و هرزگوین‌، فرمانداری‌ اشقودره‌ (اسكوتاری‌)، فرماندار ارزروم‌، آنكارا، فرمانده‌ بحریه‌ و سرعسكری‌ (فرمانده‌ كل‌ ارتش‌) خدمت‌ كرد (ثریا، ٣٤٢-٣٤٣؛ سامی‌، همانجا). همچنین‌ در مراسم‌ تاجگذاری‌ ویلهم‌ اول‌ امپراتور پروس‌ در ١٨٧١م‌ به‌ عنوان‌ نمایندۀ باب‌عالی‌ شركت‌ جست‌ (اینال‌، همانجا). در ١٧ ذیحجۀ ١٢٨٩ق‌/ ١٥ فوریه‌ ١٨٧٣م‌ طی‌ فرمانی‌ از جانب‌ سلطان‌ عبدالعزیز به‌ صدراعظمی‌ منصوب‌ شد (ثریا، ٣٤٣؛ زامباور، ٢٤٨؛ برای‌ متن‌ فرمان‌، نک‌ : اینال‌، III/ ٤١٨).
وی‌ با ا¸نكه‌ فردی‌ تحصیل‌ كرده‌ و آشنا به‌فنون‌ نظامی‌ و تمدن‌اروپایی‌ بود، در امور سیاسی‌ تجربه‌ای‌ نداشت‌ و انتخابش‌ مورد تأیید محافل‌ سیاسی‌ قرار نگرفت‌ (جودت‌، ١٢٣ -١٢٢ ؛ كارال‌، VII/ ١٣٣-١٣٤) و پس‌ از مدتی‌ در ١٧ صفر ١٢٩٠ق‌/ ١٦ مارس‌ ١٨٧٣م‌ معزول‌ شد (ثریا، همانجا؛ اینال‌، III/٤١٩) و جای‌ خود را به‌ رشدی‌ پاشا شیروانی‌زاده‌ داد (جودت‌، ١٢٣). یكی‌ از علل‌ عزل‌ او را مخالفت‌ وی‌ با تبعید بدون‌ محاكمۀ نامق‌ كمال‌ شاعر و نمایشنامه‌نویس‌ پرآوازه‌ و یارانش‌ بعد از روی‌ صحنه‌ آمدن‌ نمایشنامۀ «وطن‌ یا سیلستر» كه‌ با استقبال‌ بی‌نظیر مردم‌ مواجه‌ شده‌ بود، دانسته‌اند (اینال‌، III/ ٤٢٢-٤٢٤).
اسعد پاشا بعد از عزل‌، والی‌ قونیه‌ شد، سپس‌ به‌ فرماندهی‌ نظامی‌ سوریه‌ نایل‌ گشت‌ و آنگاه‌ فرماندهی‌ نیروی‌ دریایی‌ را در دست‌ گرفت‌ تا در ١٩ ربیع‌الاول‌ ١٢٩٢ بار دیگر به‌ صدارت‌ منصوب‌ شد (ثریا، همانجا). با آنكه‌ در همین‌ ایام‌ اتفاق‌ مثلث‌ در اروپا پدید آمده‌، و سرزمینهای‌ اروپایی‌ عثمانی‌ را مورد تهدید قرار داده‌ بود، اسعدپاشا باز هم‌ در ادارۀ امور سیاسی‌ كشور توانایی‌ نشان‌ نداد و بعد از ٥ روز معزول‌ (اینال‌، III/ ٤٢٦-٤٢٧)، و به‌ حكومت‌ ایالت‌ آیدین‌ تعیین‌ شد و در همانجا در شهر ازمیر درگذشت‌ (ثریا، همانجا) و در مقبرۀ سیدمكرم‌الدین‌ درگاهی‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (اینال‌، III/ ٤٢٩). وی‌ فردی‌ نیك‌خواه‌، پاكدامن‌ و سربازی‌ شجاع‌ بود، لیكن‌ در زمینۀ سیاسی‌ نتوانست‌ موفقیتی‌ به‌دست‌ آورد.

مآخذ

ثریا، محمد، سجل‌ عثمانی‌ ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌ )، استانبول‌، ١٣٠٨ق‌؛
زامباور، معجم‌ الانساب‌ و الاسرات‌ الحاكمۀ، ترجمۀ زكی‌ محمدحسن‌ بك‌ و حسن‌ احمد محمود، بیروت‌، ١٤٠٠ق‌/ ١٩٨٠م‌؛
سامی‌، شمس‌الدین‌، قاموس‌ الاعلام‌، استانبول‌، ١٣٠٦ق‌؛
نیز:

Cevdet Paṣa, Ahmed, Tezakir, Ankara, ١٩٨٦;
Inal, M. K., Osmanli devrinde son sadri azamlar, Istanbul, ١٩٦٥;
Karal, E.Z., Osmanli tarihi, Ankara, ١٩٨٣ .
علی‌اكبر دیانت‌