خُراسان، بَنی، سلسله‌ای از عربهای صُنهاجه که از ٤٥٤ تا ٥٥٤ ق / ١٠٦٢ تا ١١٥٩ م بر تونس حکمرانی کردند. این سلسله را به سبب انتساب به خراسان، نیایشان بنی خراسان خوانده‌اند.
برای پیگیریِ چگونگی ظهور این سلسله توجه به زمینه‌های تاریخی، به ویژه در آنچه به فاطمیان مصر مربوط است، لازم به نظر می‌رسد. تا آنجا که منابع تاریخی نشان می‌دهند، روابط بنی زیری با فاطمیان مصر گرم بود، اما چندی نگذشت که شرف‌الدوله معز زیری با خلفای فاطمی بنای ناسازگاری نهاد و در ٤٣٣ ق / ١٠٤٢ م خود را تابع خلیفۀ عباسی خواند. فاطمیان نیز در مقابل، گروههای گوناگون بدویان بربر و قبایل هلال و سلیم را برضد زیریان بسیج کردند. آنان از مصر سفلا به مغرب کوچیدند و به تدریج به روستاها راه یافتند؛ شهرها را به وحشت افکندند و زیریان ناچار از قیروان به شهر ساحلی مهدیه رفتند. بدین‌گونه، شکوه بنی زیری شکسته شد و بسیاری از مردم افریقیه از فرمان‌برداری ملوک ایشان امتناع ورزیدند و به بنی حماد گرایش یافتند. طولی نکشید که تونس نیز از تصرف بنی زیری خارج شد (ابن خلدون، ٢(٦) / ٣٣٤؛ نیز نک‌ : بازورث، ٢٦). مشایخ تونس بلافاصله از ناصر بن علناس (حک‌ ٤٥٤-٤٨١ ق / ١٠٦٢- ١٠٨٨ م) ــ یکی از امرای بنی حماد ــ خواستند تا برای حکمرانی امیری گسیل دارد. ناصر، عبدالحق بن عبدالعزیز بن خراسان را که از عربهای صنهاجه بود، به امارت آنان برگزید و از همین زمان، امارت بنی خراسان بر تونس آغاز شد (ابن خلدون، ٢(٦) / ٣٣٤-٣٣٥؛ ابن عذاری، ١ / ٣١٥).
از خاندان بنی خراسان، این افراد شناخته‌شده‌اند:

١. عبدالحق بن عبدالعزیز بن خراسان

او نخستین امیر بنی خراسان است که به فرمان ناصر بن علناس و در پی درخواست مشایخ تونس به فرمانروایی آن دیار برگزیده شد. از زندگی این امیر بیش از این دوران اطلاعی در دست نیست. در ٤٥٨ ق / ١٠٦٦ م تمیم بن معز با سپاه خود از مهدیه آهنگ تونس کرد و ١٤ ماه تونس را در محاصره گرفت؛ سرانجام، ابن خراسان با او مصالحه کرد (ابن اثیر، ١٠ / ٥٠؛ ابن خلدون، همانجا؛ ابن ابی دینار، ٨٥؛ ابن ابی الضیاف، ١ / ١٧٤-١٧٦). عبدالحق پس از این ماجرا همچنان بر سر کار بود تا در ٤٨٨ ق / ١٠٩٥ م درگذشت (ابن عذاری، همانجا).

٢. عبدالعزیز بن عبدالحق

عبدالعزیز پس از وفات پدر در ٤٨٨ ق جانشین او شد. گفته‌اند که او امیری ناتوان بود و در آغاز سال ٥٠٠ ق / ١١٠٦ م چشم از جهان فرو بست (همانجا؛ ابن خلدون، ٢(٦) / ٣٣٥).

٣. احمد بن عبدالعزیز

پس از عبدالعزیز پسرش احمد جانشین او شد. وی بلافاصله پس ازرسیدن به حکومت عموی خود اسماعیل بن عبدالحق را کشت و گفته‌اند که برخلاف پدر و نیایش، ستمگری در پیش گرفت و جمعی از مشایخ و اهالی تونس را از شهر اخراج کرد و آنان به ناچار به مهدیه و سایر شهرها کوچ کردند؛ ولی رفتار او با برخی دیگر از علما و دانشمندان دوستانه بود. او قصر بنی خراسان را در تونس بنا کرد (همانجاها).
احمد در ٥١٠ ق / ١١١٦ م سر به عصیان برداشت و علی بن یحیی بن تمیم بن معز (حک‌ ٥٠٩- ٥١٥ ق) برای سرکوب او روان شد، اما چون احمد خواسته‌هایش را برآورد، لشکر بازپس گرد‌انید (ابن اثیر، ١٠ / ٥٢١؛ ذهبی، ٢ / ٣٩٤؛ ابن خلدون، همانجا؛ ابن ابی دینار، ٩١).
در ٥١٤ ق نیز عزیز بن منصور صاحب بجایه (حک‌ ٥٠٠- ٥١٥ ق) به تونس لشکر کشید و احمد را مجبور به اطاعت از خویش کرد، اما احمد همچنان بر منصب خویش باقی ماند، تا آنکه در ٥٢٢ ق / ١١٢٨ م مطرف بن علی بن حمدون، سردار سپاه یحیی بن عزیز (حک‌ ٥١٥-٥٤٧ ق) از بجایه به افریقیه راند و همۀ شهرهای آن را تصرف کرد و بر تونس نیز غلبه یافت و احمد بن عبدالعزیز را با زن و فرزند به بجایه برد (ابن عذاری، همانجا؛ ابن خلدون، ٢(٦) / ٣٣٥-٣٣٦). از آن پس از احوال این امیر اطلاعی در دست نیست.

٤. ابوبکر بن اسماعیل بن عبدالحق

پس از کشته شدن اسماعیل بن عبدالحق به فرمان احمد بن عبدالعزیز، ابوبکر فرزند اسماعیل از بیم جان به بنزرت رفت و در آنجا اقامت گزید. در ٥٤٣ ق / ١١٤٨ م پس از ٢١ سال وقفه در امارت بنی خراسان، مردم تونس از ابوبکر درخواست کردند که امارت و پیشوایی آنان را برعهده گیرد. ابوبکر پذیرفت و به تونس رفت؛ اما هنوز ٧ ماه از امارتش نگذشته بود که عبدالله بن عبدالعزیز بن خراسان وی را
فریب داد و به قتل رسانید (ابن عذاری، ١ / ٣١٦؛ ابن ابی الضیاف، ١ / ١٨٩).

٥. عبدالله بن عبدالعزیز بن خراسان

او با تزویر و نیرنگ توانست بر اریکۀ قدرت تکیه زند و مدت ١٠ سال بر تونس حکمرانی کند. در ٥٥٣ ق / ١١٥٨ م عبدالمؤمن موحدی سپاهی به فرماندهی پسرش عبدالله از بجایه به افریقیه فرستاد. این سپاه در نبرد با سپاه عبدالله بن عبدالعزیز سخت شکست خورد و عبدالله بن عبدالمؤمن از معرکه گریخت. عبدالله بن عبدالعزیز نیز در خلال این احوال وفات یافت و امارت به علی بن احمد بن عبدالعزیز رسید (مراکشی، ٢٢٨؛ ابن عذاری، همانجا).

٦. علی بن احمد

او واپسین امیر بنی خراسان بود که پس از وفات عمویش عبدالله بن عبدالعزیز به حکومت رسید و مدت ٥ ماه بر تونس امارت کرد. در جمادی الاول ٥٥٤ / ژوئن ١١٥٩ عبدالمؤمن موحدی با نیروی دریایی مجهزی قصد تونس کرد و در نزدیکی تونس برای مردم پیام داد و از آنان خواست که به اطاعت او درآیند، اما مردم تونس مقاومت کردند. بنابراین، عبدالمؤمن جنگ را آغاز کرد. مقارن فتح شهر، برخی از بزرگان تونس به حضور عبدالمؤمن درآمدند و برای اهالی شهر امان خواستند. عبدالمؤمن پذیرفت و مقرر داشت که فرمانروای تونس و خانواده‌اش شهر را ترک کنند. پس علی بن احمد با خانوادۀ خود راهی مراکش شد. پیش از رسیدن به مراکش و در میان راه علی بن احمد وفات یافت و بدین‌ترتیب، سلسلۀ بنی خراسان منقرض شد (نک‌ ‌: ابن اثیر، ١١ / ٢٤٢، که این واقعه به احمد بن خراسان نسبت داده شده است و ظاهراً متن افتادگی دارد؛ نیز نک‌ : تجانی، ٣٤٥-٣٤٦؛ ابن خلدون، ٢(٥) / ٤٤٤، ٢(٦) / ٣٣٧؛ ابن ابی الضیاف، ١ / ١٩٠).

مآخذ

ابن ابی دینار، محمد، المؤنس، به کوشش محمد شمام، تونس، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
ابن ابی الضیاف، احمد، اتحاف اهل الزمان، تونس، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
ابن اثیر، الکامل؛
ابن خلدون، العبر؛
ابن عذاری، احمد، البیان المغرب، به کوشش کولن و لوی پرووانسال، لیدن، ١٩٤٨ م؛
تجانی، عبدالله، رحلة، تونس، ١٣٧٧ ق / ١٩٥٨ م؛
ذهبی، محمد، العبر، به کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
مراکشی، عبدالواحد، المعجب، به کوشش محمد سعید عریان و محمد عربی علمی، قاهره، ١٣٦٨ ق / ١٩٤٩ م؛
نیز:

Bosworth, C. E., The Islamic Dynasties, Edinburgh, ١٩٨٠.
مریم حسن‌دوست