اَحْمَدْ رَسْمی، ابوکمال شهاب‌الدین احمد بن ابراهیم بن احمد (١١١٢-١١٩٧ق/ ١٧٠٠-١٧٨٣م)، دولتمرد و تاریخ‌نگار عثمانی. وی در شهر رِسمو از توابع جزیرۀ کرت زاده شد و از همین‌رو به کریدی (کرتی) و رسمی معروف شده است (مرادی، ١/ ٧٣؛ جودت، ٢/ ٢٩٩؛ ثریا، ٢/ ٣٨٠). سال تولد او را ١١٠٦ق نیز نوشته‌اند (نک‌ : مرادی، همانجا).
احمد در زادگاهش به تحصیل علم پرداخت و در ١١٤٦ق به استانبول آمد (بانارلی، II/ ٧٩٣؛ ثریا، همانجا) و نزد استادانی چون حسین بن محمد بصری و احمد بن علی منینی دمشقی تحصیلات خود را در تفسیر، فقه، لغت، منطق، معانی بیان و دیگر علوم متداول تکمیل کرد (مرادی. همانجا). در ١١٥٩ق/ ١٧٤٦م در بروسه (بورسه) در سلک دولتیان (خواجگان) درآمد و آنگاه ناظر باروت‌خانۀ شهر سلانیک (سالونیک) شد (جودت، ثریا، همانجاها). در ١١٧١ق، در زمان صدارت راغب پاشا، برای ابلاغ خبر درگذشت سلطان عثمان دوم و جلوس سلطان مصطفی سوم با عنوان سفیر درجه دوم (شقِ ثانی) به سفارت در دربار اتریش مأمور گردید (همانجا؛ بروسه‌لی، ٣/ ٥٨؛ اونات، ١٠٢). پس از مراجعت از این مأموریت مسئول امور مالی آناتولی شد (همو، بانارلی، همانجاها). سپس در ١١٧٦ق به عنوان سفیر عثمانی در دربار فردریک کبیر به برلین رفت (ثریا، همانجا). وی روزنامۀ وقایع سفارتهای خود را به تفصیل نوشته که چاپ شده است (نک‌ : آثار). پس از بازگشت از سفارت برلین، با عنوان منشی صدراعظم، چاووش باشی، امین مطبخ و جز آن به کار پرداخت (مرادی، ١/ ٧٤؛ جودت، ثریا، همانجاها) و در مذاکرات صلح کوچوک کینارجی (قاینارجه)، پس از جنگ روس و عثمانی (١١٨٣-١١٨٨ق) با عنوان نمایندۀ اول دولت عثمانی شرکت کرد (جودت، ٢/ ٣٠٠؛ ثریا، همانجا؛ اونات، ١٠٢-١٠٣) و دربارۀ این جنگ رساله‌ای نوشت (نک‌ : آثار)، اما در مراجعت از کار برکنار شد (جودت، همانجا). در زمان صدارت خلیل حمید پاشا (١١٩٧-١٢٠٠ق) بار دیگر به کار دعوت شد و در مقام «روزنامه‌چی اول» به کار پرداخت (همانجا)، اما مدت چندانی در این شغل نماند و درگذشت و در گورستان سلیمیه در محلۀ اُسکودار مدفون گردید (همو، ٢/ ٣٠١؛ مرادی، همانجا؛ بروسه‌لی، ٣/ ٥٩). احمد رسمی با نوشتن آثاری در زمینۀ تاریخ و زندگی‌نامه، یکی از مشهورترین دولتمردان عثمانی در سدۀ ١٢ق/ ١٨م به‌شمار می‌رود (اونات، ١٠٣).

آثـار چاپی

١. خلاصة الاعتبار، دربارۀ جنگ روس و عثمانی و انعقاد معاصدۀ کوچوک کینارجی. از آنجا که مؤلف خود نمایندۀ دولت عثمانی در مذاکرات صلح بوده، کتاب او از ارزش ویژه‌ای برخوردار است. این اثر در سالهای ١٢٨٦، ١٣٠٧ و ١٣١٧ق در استانبول چاپ شده و به زبان آلمانی نیز ترجمه و منتشر شده است (بیانگر، ٨١١).
٢. خلیفة الرؤساء، یا حدیقة الرؤساء (مرادی، همانجا) یا سفینة الرؤساء (جودت، ٢/ ٣٠٠؛ بغدادی، ١/ ١٧٩)، که مشتمل بر شرح حال ٦٦ تن از رؤساءالکتاب (اکنون وزرای خارجه) باب عالی عثمانی از ٩٣١ تا ١١٥٣ق است. بعدها سلیمان فائق با افزودن شرح حال ٤٧ تن دیگر از رؤساءالکتاب ذیلی بر آن نوشت. این اثر در ١٢٦٩ق/ ١٨٥٣م در استانبول چاپ شده است.
٣. خمیلة الکبراء، در شرح حال عده‌ای از خواجه‌سرایان (قیزلر آغاسی) بزرگ حرم سلاطین عثمانی از ٩٨٢ تا ١٢٦٥ق است. نسخۀ خطی آن در استانبول موجود است (TS, I/ ٢٥٢). این اثر را احمد بوشناق به عربی ترجمه کرده و در مجلۀ المنهل (١٣٩٤ق) منتشر کرده است.
٤. سفارت‌نامۀ وین، گزارش نخستین مأموریت احمد رسمی به دربار پادشاه اتریش است. این گزارش به‌رغم ایجاز، حاوی اطلاعاتی مهم در زمینۀ تشکیلات مالی و اداری اتریش است (اونات، ١٠٣-١٠٤). متن این گزارش علاوه بر آنکه در «تاریخ واصف» آمده، از سوی ابوالضیاء توفیق به صورت جداگانه چاپ شده است (همو، ١٠٣).
٥. سفارت‌نامۀ برلین یا پروس، گزارش مأموریت نویسنده به دربار فردریک کبیر امپراتور پروس است. گزارش این مأموریت که از ١١٧٧ تا ١١٧٨ق طول کشیده، از نظر شناخت وضع راهها، شهرها، به‌ویژه شهر برلین در سدۀ ١٨م نیز شخصیت فردریک و اوضاع سیاسی و اجتماعی پروس دارای اهمیت است (همو، ١١٥)، این گزارش نیز همراه با نخستین سفارت‌نامه توسط ابوالضیاء توفیق در ١٣٠٣ق چاپ شده، و هر دو گزارش، توسط هامرپورگشتال به زبان آلمانی ترجمه و در برلین به چاپ رسیده است (همو، ١١٦؛ بابینگر، همانجا). این سفارت‌نامه به زبان لهستانی نیز ترجمه شده و در ١٨٢٥م در ورشو چاپ شده است (بانارلی، II/ ٧٩٤).

آثـار خطی

١. مقامه‌ای با عنوان الزلالیة البشاریة فیما جری لرکبان الجاریة، مشتمل بر امثال و حکم (مرادی، ١/ ٧٤). نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ازهریه (ازهریه، ٥/ ٢٦٣) و نسخه‌ای دیگر در برلین نگاهداری می‌شود ( آلوارت، شم‌ (٣)٨٥٨٠)؛ ٢. ذیل بر وفیات پُر عبر، اثر محمد امین معروف به آلای بک زاده، نسخه‌ای از آن در برلین موجود است (فلگل، II/ ١٠١-١٠٢).
دو اثر دیگر نیز با عناوین جغرافیای جدید و ترجمۀ پند عطار به وی نسبت داده‌اند («دائرةالمعارف»، I/ ٧٤).

مآخذ

ازهریه، فهرست؛
بروسه لی، محمدطاهر، عثمانی مؤلفلری، استانبول، ١٣٤٢ق؛
بغدادی، هدیه؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛
جودت، احمد، تاریخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛
مرادی، محمد خلیل، سلک الدرر فی اعیان القرن الثانی عشر، بغداد، مکتبة المثنی؛
نیز:

Ahlwardt;
Babinger, F., Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ihre Werke, Leipzig, ١٩٢٧;
Banarlı, N. S., Resimli türk edebiyâtı târihi, Ista, bul, ١٩٧١;
Flügel, Gustav, Die arabischen, persischen, türkischen Handschriften..., Wien, ١٨٦٦;
TS, türkçe;
Türk dili ve edebiyatı ansiklopedisi, Istanbul, Dergâh yayınlan;
Unat, F. R., Osmanlı sefirleri ve sefaretnameleri, Ankara, ١٩٦٨.
علی‌اکبر دیانت