اَبوسَعیدِ كوچْكونْجی، مظفرالدین ابوسعید بن كوچكونجی (كوچونجی، كوچم) خان ابن ابی الخیرخان بن دولت شیخ اوغلان (د ٩٣٩ ق / ١٥٣٢ م)، فرمانروای ازبك از خاندان شیبانی (زامباور، ٤٠٣؛ اوزن چارشیلی، III / (٢) / ٢٦٠). پدرش از جانب مادر به خاندان تیموری می‌پیوست و نوۀ دختری میرزا الغ بیک گوركانی بود (غفاری، ٢٠٨؛ نوائی، ١٩٤). ابوسعید چهارمین حكمران از این خاندان با طهماسب اول صفوی (حك‌ ٩٣٠-٩٨٤ ق) معاصر بوده است.
ابوسعید پس از درگذشت پدرش در سمرقند (٩٣٦ ق / ١٥٣٠ م) عنوان خانی یافت و قائم مقام او شد (روملو، چ نوائی، ٣٠٧؛ اسكندر بیك، ١ / ٥٨). پس در ماوارءالنهر خطبه و سكه به نام او كردند (قمی، ١ / ١٩٦). وی پیش از رسیدن به فرمانروایی، ‌در بیشتر یورشهای ازبكان به ماوراءالنهر و خراسان همچون پدر و برادرانش شركت داشت، چنانكه جنگ وی با نیروهای قزلباش به فرماندهی امیر نجم ثانی، در حمایت از عبیدالله خان (قمی، ١ / ١٢٢-١٢٣؛ خواندمیر، ٤ / ٥٢٨- ٥٢٩) و شركت در محاصرۀ هرات همراه پدرش (روملو، چ سیدن، ١٨٦) از آن جمله‌اند. اما ابوسعید چون به فرمانروایی نشست، درگیری با نیروهای قزلباش را بی‌فایده دانست (اسكندربیك، همانجا) و از شركت مستقیم در جنگ با قزلباش خودداری ورزید؛ چنانكه درخواست كمك عبیدالله خان ازبك را در جنگ با طهماسب صفوی رد كرد و گفت: « ... ما در جنگ قزلباش رفیق تو نیستیم، اولی وانسب آن است كه تو نیز به مملكت خود قناعت نموده، دست از این تلاش بی‌فایده بازكشی» (همانجا) و خانان قپچاق را با گفتن اینكه «محاربه و مقاتله با پادشاه قزلباش صورتی ندارد» (قمی، ١ / ٢٠٩)، از جنگ با ایران منع كرد. همچنین وقتی عبیدالله خان ازبك، به محاصرۀ بهرام میرزا صفوی در هرات پرداخت، ابوسعید نه تنها در این جنگ شركت نكرد، بلكه «اتالیق» خود را برای درخواست صلح به میانجیگری فرستاد (اسكندربیك، ١ / ٦٠؛ روملو، همان، ٢٤٣).
ابوسعید سرانجام در سمرقند درگذشت (همان، ٢٤٧) و عبیدالله خان به جای او به حكومت رسید (رضانور، ٣ / ٢٣٥؛ زامباور، همانجا).

مآخذ

اسكندربیك منشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، تهران، ١٣٦٢ ش؛
رضانور، تورك تاریخی، استانبول، ١٣٤٢ ق / ١٩٢٤ م؛
روملو، حسن بیك، احسن التواریخ، به كوشش عبدالحسین نوائی، تهران، ١٣٥٧ ش؛
همو، همان، به كوشش چ. ن. سیدن، تهران. ١٣٤٧ ش؛
زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاكمة فی التاریخ الاسلامی، به كوشش زكی محمد و حسن احمد محمود، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
غفاری قزوینی، قاضی احمد، تاریخ جهان آرا، تهران، ١٣٤٣ ش؛
قمی، قاضی احمد، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٥٩ ش؛
نوائی، عبدالحسین، شاه طهماسب صفوی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
نیز:

Uzunçarşili, I. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٨٢.

علی اكبر دیانت